वीज वापरताना… कमी दाबाच्या विद्युत प्रणालींचे परीक्षण

कमी दाबाच्या प्रणालींमध्ये केबल्स (Cables), डिस्ट्रीब्युशन बोर्ड्स (Distribution Boards), स्विचगियर (Switchgear), संरक्षण उपकरणे (Protective Devices), मोटर्स (Motors), लाईटींग सर्किट्स (Lighting Circuits), अर्थिंग प्रणाली (Earthing Systems) तसेच इतर संबंधित उपकरणांचा समावेश होतो. ही सर्व उपकरणे इमारतींमध्ये आणि औद्योगिक ठिकाणी मोठ्या प्रमाणावर पसरलेली असल्यामुळे त्यांचे योग्य प्रकारे परीक्षण आणि देखभाल न झाल्यास विद्युत आग (Electrical Fire) होण्याचा धोका मोठ्या प्रमाणावर वाढतो.

कोणतेही विद्युत परीक्षण (Electrical Testing) करण्यापूर्वी पूर्ण झालेल्या विद्युत संचमांडणीची (Electrical Installation) सखोल दृश्य तपासणी (Visual Inspection) करणे हा अत्यंत महत्त्वाचा पहिला टप्पा असतो. या तपासणीद्वारे संपूर्ण बसवणी मंजूर रचना चित्रे (Drawings), अभियांत्रिकी मानके (Engineering Standards) आणि सुरक्षितता पद्धती (Safety Practices) यानुसार करण्यात आली आहे का हे पडताळले जाते.

या टप्प्यात केबल आणि वायरचा आकार (Cable and Wire Sizing), केबल मार्ग (Cable Routing), उपकरणांच्या बसवणीच्या पद्धती, पॅनेल्स किंवा डिस्ट्रीब्युशन बोर्ड्स (Panels / Distribution Boards), स्विचगियरचे माउंटिंग (Mounting of Switchgear), उपकरणांपर्यंत पोहोचण्याची सोय, तसेच योग्य टर्मिनेशन (Proper Termination) यांसारख्या महत्त्वाच्या बाबी काळजीपूर्वक तपासल्या जातात. याशिवाय योग्य दर्जाचे साहित्य वापरले आहे का, आवश्यक क्लीअरन्सेस (Clearances) राखल्या आहेत का, न वापरलेले ओपनिंग्स (Openings) योग्य प्रकारे बंद केले आहेत का, टर्मिनेशन पद्धती योग्य आहेत का इत्यादी बाबींची खात्री केली जाते. तपासणीदरम्यान आढळणारे दृश्य लक्षणे (Visible Signs), चुकीचे काम (Improper Workmanship) किंवा रचना चित्रांपासून झालेली विचलने (Deviations) ओळखून विद्युत परीक्षण सुरू करण्यापूर्वी त्यांची दुरुस्ती करणे आवश्यक असते.

दृश्य तपासणी पूर्ण झाल्यानंतर पुढील टप्पा म्हणजे ऊर्जित करण्यापूर्वीचे विद्युत परीक्षण (Pre-Commissioning Testing). या टप्प्यात विविध मोजमापांद्वारे संपूर्ण विद्युत प्रणालीची (Electrical System) पद्धतशीर पडताळणी (Verification) केली जाते, जेणेकरून ती प्रणाली मान्यताप्राप्त अभियांत्रिकी मानके (Engineering Standards) आणि नियमांनुसार सुरक्षितपणे कार्य करण्यास सक्षम आहे की नाही हे निश्चित करता येते.

कमी दाबाच्या प्रणालींमध्ये सर्वात मूलभूत परीक्षण म्हणजे इन्सुलेशन रेसिस्टन्स परीक्षण (Insulation Resistance Testing). या परीक्षणामध्ये केबल्स, वायरिंग आणि जोडलेल्या उपकरणांमधील वाहकाद्वारे (Conductors) तसेच अर्थ (Earth) यांच्यामधील विद्युत प्रतिकार (Resistance) मोजला जातो. जर इन्सुलेशन रेसिस्टन्स (Insulation Resistance) कमी आढळला तर त्याचा अर्थ इन्सुलेशनचे वृद्धिंगत होणे, ओलावा शिरणे, प्रदूषण किंवा यांत्रिक नुकसान (Mechanical Damage) झालेले असू शकते. अशा स्थितीत लीकेज करंट (Leakage Current) वाढू शकतो, अतितप्त (Overheating) स्थिती निर्माण होऊ शकते आणि अखेरीस इन्सुलेशन निकामी होणे (Insulation Failure) होऊ शकते. म्हणून हे परीक्षण मेगर (Megger) या उपकरणाद्वारे करणे आवश्यक असते.

याशिवाय आणखी एक महत्त्वाचे परीक्षण म्हणजे अर्थ रेसिस्टन्स परीक्षण (Earth Resistance Testing). अर्थिंग प्रणाली (Earthing System) फॉल्ट झाल्यास फॉल्ट करंट (Fault Current) सुरक्षितपणे वाहून नेण्यासाठी कमी प्रतिकार (Low Impedance) मार्ग प्रदान करणे आवश्यक असते. जर अर्थ रेसिस्टन्स (Earth Resistance) जास्त असेल तर संरक्षण उपकरणे योग्य वेळी ट्रिप (Trip) होऊ शकत नाहीत आणि त्यामुळे तीव्र विद्युत धक्का (Electric Shock) किंवा विद्युत आग (Electrical Fire) होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे जमिनीवरील अर्थ पिट्सचा प्रतिकार (Earth Pit Resistance), कंटिन्युइटी परीक्षण (Continuity Test) तसेच संपूर्ण अर्थिंग वाहकांचा टोटल लूप रेसिस्टन्स (Total Loop Resistance) तपासणे आवश्यक असते.

तसेच फेज तपासणी (Phase Checking), पोलॅरिटी (Polarity) आणि फेज सिक्वेन्स (Phase Sequence) तपासले जातात. हे परीक्षण विशेषतः फिरणारी उपकरणे (Rotating Equipment) योग्य दिशेने आणि सुरक्षितपणे चालण्यासाठी आवश्यक असते तसेच संपूर्ण संचमांडणीत योग्य प्रकारे फेजचे वितरण झाले आहे का हे सुनिश्चित करण्यासाठीही महत्त्वाचे असते.

संरक्षण उपकरणांची पडताळणी (Verification of Protective Devices) हादेखील परीक्षणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. एमसीबी (MCB), एमसीसीबी (MCCB) आणि आरसीसीबी (RCCB) यांसारखी उपकरणे फॉल्ट किंवा लीकेज स्थितीत निर्दिष्ट वेळेत योग्य प्रकारे कार्य करतात का हे तपासले जाते. तसेच संरक्षण समन्वय (Protection Coordination) आणि ट्रिप वैशिष्ट्ये (Trip Characteristics) तपासून फॉल्टच्या वेळी विश्वसनीयरीत्या विद्युत पुरवठा खंडित होईल याची खात्री केली जाते.

डिस्ट्रीब्युशन बोर्ड्स (Distribution Boards) आणि पॅनेल्स (Panels) यांचीही सखोल तपासणी केली जाते. यात इन्सुलेशन रेसिस्टन्स, हाय व्होल्टेज परीक्षण (High Voltage Testing), कंटिन्युइटी, ऑपरेशनल पडताळणी (Operational Verification) आणि अर्थिंग (Earthing) यांची तपासणी केली जाते. टर्मिनेशन्स योग्य टॉर्क (Torque) ने घट्ट केलेली आहेत का हे तपासले जाते. सैल जोड (Loose Connections) असल्यास ठिणगी (Sparking) किंवा स्थानिक तापमान वाढ (Localized Heating) होऊन अखेरीस बिघाड होऊ शकतो. तसेच प्रत्यक्ष परिस्थिती आणि आराखड्यानुसार लोड बॅलन्सिंग (Load Balancing) देखील केले जाते. लोड असताना पॅनेल्स आणि जोडांमध्ये असामान्य तापमान वाढ ओळखण्यासाठी थर्मल इमेजिंग (Thermal Imaging) चा वापर केला जातो.

कमी दाबाच्या प्रणालींच्या परीक्षणामध्ये केबल्स, डिस्ट्रीब्युशन बोर्ड्स, संरक्षण उपकरणे, मोटर्स, लाईटिंग सर्किट्स आणि अर्थिंग प्रणाली यांसारख्या सर्व महत्त्वाच्या घटकांचा समावेश असतो. वर नमूद केलेली परीक्षणे ही प्रामुख्याने वापरली जाणारी आणि आवश्यक तपासण्या आहेत. तथापि, परीक्षण केवळ या मुद्द्यांपुरते मर्यादित नसते. प्रत्यक्ष संचमांडणीचे स्वरूप, लागू असलेली मानके (Standards) आणि कार्यपद्धतीनुसार इतर अतिरिक्त परीक्षणे आणि पडताळण्यादेखील कराव्या लागू शकतात.

प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्रात विद्युत पुरवठा कंपन्या (Power Supply Companies), विद्युत निरीक्षक (Electrical Inspectors) आणि अनुभवी तज्ञ अनेक वेळा काही नियमित व आवश्यक तपासण्या (Routine and Essential Checks) करण्याची शिफारस करतात, ज्यामुळे सामान्य परीक्षणामध्ये सहज लक्षात न येणारे संभाव्य धोके ओळखता येतात.

शेवटी, सर्व तपासणी आणि परीक्षणांची योग्य नोंद (Documentation) ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. परीक्षण अहवाल (Test Reports)मध्ये मोजलेली मूल्ये, अनुमत मर्यादा (Permissible Limits), वापरलेली परीक्षण उपकरणे, कॅलिब्रेशन स्थिती (Calibration Status), निरीक्षणे आणि केलेली दुरुस्ती यांचा समावेश असावा. अशा नोंदी भविष्यातील परीक्षणांशी तुलना करण्यास मदत करतात आणि विद्युत प्रणालींच्या हळूहळू होत जाणाऱ्या बिघाडाची प्रवृत्ती ओळखण्यास उपयुक्त ठरतात.

कमी दाबाच्या विद्युत प्रणाली या इमारती आणि औद्योगिक आस्थापनांच्या विद्युत पायाभूत सुविधांचा कणा आहेत. त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी योग्य आराखडा, अचूक बसवणी, पद्धतशीर तपासणी (Inspection), परीक्षण (Testing) आणि कालांतराने होणारी पडताळणी (Periodic Verification) अत्यावश्यक आहे. या प्रक्रिया न केल्यास सुप्त दोष (Hidden Defects) दीर्घकाळ लक्षात न येता पुढे जाऊन विद्युत बिघाड (Electrical Failure) किंवा विद्युत आग (Electrical Fire) यांस कारणीभूत ठरू शकतात.
(लेखक वीजविषयक सल्लागार आहेत.)
ajitnkulkarni@yahoo.com