विद्युत प्रतिष्ठापना पूर्ण झाल्यानंतर तिची पडताळणी (Verification) करणे अत्यावश्यक असते. आराखडा (Design) तांत्रिकदृष्ट्या योग्य असू शकतो, विद्युत संचमांडणी (Installation) पूर्ण झालेली दिसू शकते; परंतु प्रणाली सुरक्षित आहे याची खात्री करण्यासाठी तिचे परीक्षण (Testing) व प्रमाणीकरण (Validation) करणे गरजेचे आहे.
अनेक विद्युत संचमांडणी बाहेरून व्यवस्थित दिसतात; परंतु आतून दोषांची सुरुवात झालेली असू शकते. केबलचे इन्सुलेशन (Insulation) कमकुवत झालेले असू शकते, जोडणी सैल (Loose Connections) असू शकतात, संरक्षण साधने (Protective Devices) कार्यरत नसू शकतात किंवा अर्थिंग (Earthing) प्रणालीची कार्यक्षमता कमी झालेली असू शकते. असे दोष बाह्य निरीक्षणातून सहज लक्षात येत नाहीत. केवळ पद्धतशीर परीक्षण (Systematic Testing) केल्यासच असे लपलेले दोष वेळेत शोधून काढता येतात आणि ते अतितप्त (Overheating), शॉर्ट सर्किट (Short Circuit) किंवा विद्युत आग (Electrical Fire) होण्यापूर्वी दुरुस्त करता येतात.
विद्युत संचमांडणी परीक्षण हे केवळ चांगल्या अभियांत्रिकी पद्धतीचा (Good Engineering Practice) भाग नाही; तर ते कायदेशीर (Statutory) बंधनकारक आहे. नियमानुसार कोणतीही विद्युत प्रणाली ऊर्जित (Energization) करण्यापूर्वी तिची तपासणी (Inspection), परीक्षण (Testing) व प्रमाणपत्र (Certification) करणे आवश्यक आहे आणि ही प्रक्रिया कालांतराने पुन्हा पुन्हा करणेदेखील आवश्यक आहे. नियम स्पष्टपणे सांगतात की परीक्षण ऐच्छिक नाही, तर अनिवार्य आहे. भारतामध्ये Central Electricity Authority यांनी जाहीर केलेल्या नियमांनुसार कोणतीही विद्युत प्रतिष्ठापना विद्युतपुरवठ्याशी जोडण्यापूर्वी तपासली व परीक्षण केलेली असणे आवश्यक आहे. तपासणी व परीक्षणाच्या नोंदी संबंधित प्राधिकरणाकडे सादर करणे बंधनकारक आहे.
सक्षम व्यक्तीकडून (Competent Person) प्रमाणपत्र आवश्यक आहे आणि असुरक्षित संचमांडणी ऊर्जित करू नये. नियमांचे पालन न केल्यास दंड, वीजपुरवठा खंडित करणे, तसेच कायदेशीर दायित्व (Legal Liability) येऊ शकते. तसेच Bureau of Indian Standards यांनी विविध भारतीय मानकांद्वारे (Indian Standards – IS Codes) सविस्तर परीक्षण पद्धती निर्धारित केल्या आहेत. यामध्ये इन्सुलेशन रेसिस्टन्स (Insulation Resistance) मोजमाप, अर्थ रेसिस्टन्स (Earth Resistance) परीक्षण, ट्रान्सफॉर्मर (Transformer) व स्विचगियर (Switchgear) परीक्षण, संरक्षण रिलेस (Protection Relays) पडताळणी, तसेच केबलचे पूर्व-ऊर्जन परीक्षण यांचा समावेश होतो. या मानकांमध्ये स्वीकारार्ह प्रतिकार मूल्ये (Acceptable Resistance Values), परीक्षण व्होल्टेज (Test Voltage Levels), अनुमत ट्रिप वेळ (Permissible Trip Time) व परीक्षणाची वारंवारिता (Frequency) नमूद केलेली असते. या अटींकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे सुरक्षिततेशी तडजोड करणे होय. याचप्रमाणे National Building Code of India मध्ये विद्युत परीक्षणाला इमारतीच्या एकूण अग्निसुरक्षा (Fire Safety) पालनाशी जोडलेले आहे. पूर्व-ऊर्जन परीक्षण (Pre-Commissioning Testing) अनिवार्य केले असून विविध तपासणी बिंदू (Inspection Points) नमूद केले आहेत. त्यामुळे परीक्षण हे केवळ तांत्रिक बाब नसून जीवनसुरक्षा (Life Safety) व आग प्रतिबंध (Fire Prevention) यांच्याशी थेट संबंधित आहे.
परीक्षण ही प्रक्रिया केवळ औद्योगिक प्रतिष्ठापनांसाठीच लागू नाही; तर निवासी सदनिका (Residential Flats), गृहनिर्माण संकुले (Complexes), उद्योग (Industries), रुग्णालये (Hospitals), हॉटेल्स (Hotels), व्यापारी संकुले (Commercial Complex) इत्यादी सर्व ठिकाणी लागू आहे. विद्युत प्रतिष्ठापना पूर्ण झाल्यानंतर परीक्षण करणे आवश्यक आहे. अनेक औद्योगिक आगींच्या चौकशीत कालांतराने परीक्षण न करणे किंवा परीक्षण नोंदी उपलब्ध नसणे हे गंभीर दुर्लक्ष (Offence) मानले जाते. शिवाय, मालमत्ता विमा पॉलिसींमध्ये नियमित विद्युत तपासणी व परीक्षण अहवालांची अट असते. आग लागल्यास विमा कंपन्या देखभाल नोंदी (Maintenance Logs), परीक्षण अहवाल (Test Reports) तपासतात. पद्धतशीर परीक्षणाचे पुरावे नसल्यास विमा दावा पूर्णपणे नाकारला जाऊ शकतो.
कोणतीही नवीन किंवा बदल केलेली संचमांडणी ऊर्जित करण्यापूर्वी संबंधित मानकांनुसार आवश्यक परीक्षणे करणे बंधनकारक आहे. यामध्ये मुख्यत्वे इन्सुलेशन रेसिस्टन्स, अर्थिंग तपासणी, भार तपशील (Load Details), पोलॅरिटी (Polarity), फेज सिक्वेन्स (Phase Sequence), संरक्षण साधने (Protective Devices), टर्मिनेशन (Terminations), जोड घट्टपणा (Tightening), इनग्रेस प्रोटेक्शन (Ingress Protection) इत्यादींचा समावेश होतो. योग्य पडताळणीशिवाय वीजपुरवठा देणे टाळले पाहिजे आणि परीक्षण व प्रमाणन अपूर्ण असल्यास वीजपुरवठा संस्था जोडणी नाकारू शकते.उत्पादनातील दोष (Manufacturing Defects), तापमानातील बदल (Thermal Cycling), कंपने (Vibration), पर्यावरणीय परिणाम (Environmental Conditions), इन्सुलेशनचे वृद्धिंगत होणे (Aging of Insulation), भारवाढ (Load Increase) इत्यादी कारणांमुळे विद्युत प्रणाली कालांतराने कमजोर होत जाते.
स्थापनेच्या वेळी सुरक्षित असलेली प्रणाली काही वर्षांनंतर असुरक्षित होऊ शकते. म्हणून कालांतराने परीक्षण करणे अत्यावश्यक आहे. निवासी प्रतिष्ठापनांसाठी नियतकालिक तपासणी, व्यापारी इमारतींसाठी वार्षिक पडताळणी, औद्योगिक प्रतिष्ठापनांसाठी सहामाही किंवा त्रैमासिक परीक्षण, तर उच्चदाब (High Voltage) प्रणालींसाठी नियोजित तांत्रिक परीक्षण आवश्यक असते. परीक्षण ही एकदाच करण्याची क्रिया नसून नियमितपणे पुनरावृत्ती होणारी प्रक्रिया आहे. परीक्षणाबरोबर नोंदवही (Documentation) ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. योग्य नोंदींशिवाय परीक्षणाला कायदेशीर किंवा तांत्रिक मूल्य राहत नाही. अहवालात परीक्षणाची तारीख, वापरलेली उपकरणे व त्यांची कॅलिब्रेशन स्थिती (Calibration Status), मोजलेली मूल्ये (Measured Values), अनुमत मर्यादा (Permissible Limits), निरीक्षणे (Observations) व केलेली दुरुस्ती (Corrective Actions) स्पष्ट नमूद केलेली असावीत.
जुने व नवीन मोजमाप यांची तुलना (Trend Analysis) केल्याने हळूहळू वाढणारे दोष वेळेत ओळखता येतात. ही पद्धत विद्युत सुरक्षिततेतील अत्यंत प्रभावी प्रतिबंधक साधन आहे. दृश्य तपासणी (Visual Inspection) आणि विद्युत परीक्षण (Electrical Testing) यांतील फरक समजून घेणे हेदेखील महत्त्वाचे आहे. दृश्य तपासणी आवश्यक असली तरी ती पुरेशी नसते. अंतर्गत इन्सुलेशनची हानी (Insulation Degradation), उच्च संपर्क प्रतिकार (High Contact Resistance), अयोग्य रिले सेटिंग (Improper Relay Settings) किंवा अप्रभावी अर्थिंग (Ineffective Earthing) हे दोष केवळ पाहून लक्षात येत नाहीत. अशा लपलेल्या जोखमींचा शोध केवळ मोजमापांद्वारेच (Electrical Measurements) घेता येतो. पद्धतशीर परीक्षण न केल्यास लपलेला अतितप्त, न ओळखलेले लीकेज करंट (Leakage Current), दोषस्थितीत संरक्षण साधनांचे अपयश, इन्सुलेशनचे क्रमाक्रमाने अपयश आणि शेवटी विद्युत आग होऊ शकते.
तांत्रिक परिणामांव्यतिरिक्त कायदेशीर व आर्थिक परिणामदेखील गंभीर असू शकतात व त्यातून होते नुकसानभरपाई दावे, फौजदारी दुर्लक्ष कारवाई, विमा नकार आणि व्यवसाय खंडित होणे. म्हणून परीक्षण व पडताळणी ही जीवनसुरक्षा, कायदेशीर जबाबदारी, अभियांत्रिकी आवश्यकता आणि आग प्रतिबंध धोरणाचा अत्यावश्यक भाग आहे. मानके काय करावे हे सांगतात; परीक्षण हे खात्री करून देते की ते योग्य प्रकारे केले गेले आहे आणि प्रभावीपणे कार्यरत आहे. रचनात्मक व कालांतराने केलेल्या परीक्षणाशिवाय विद्युत आग प्रतिबंध पूर्ण होऊ शकत नाही. परीक्षण व पडताळणी (Testing & Verification) ही केवळ नियमपूर्तीची प्रक्रिया नसून सुरक्षिततेची खात्री देणारी मूलभूत पायरी आहे. कोणतीही विद्युत संचमांडणी (Electrical Installation) सुरक्षित आहे असे गृहीत धरण्याऐवजी तिची प्रत्यक्ष मोजमापांद्वारे पडताळणी करणे आवश्यक आहे.
(लेखक वीजविषयक सल्लागार आहेत.)
ajitnkulkarni@yahoo.com
