‘व्हिजन २०४७’… मुंबईची उभारणी!

स्वातंत्र्यदिन म्हणजे भारताच्या नेत्रदीपक प्रगतीचा आढावा घेण्याची एक संधी! देशाचा आजवरचा विकासप्रवास मुंबईपेक्षा उत्तम रीतीने इतर कोणतेच शहर दर्शवू शकत नाही.

'व्हिजन २०४७' अन् मुंबईची उभारणी; सार्थक सेठ यांचा विशेष लेख (लोकसत्ता टिम)

सार्थक सेठ
स्वातंत्र्यदिन म्हणजे भारताच्या नेत्रदीपक प्रगतीचा आढावा घेण्याची एक संधी! देशाचा आजवरचा विकासप्रवास मुंबईपेक्षा उत्तम रीतीने इतर कोणतेच शहर दर्शवू शकत नाही. जुन्या ‘बॉम्बे’तील गिरण्या आणि चाळींच्या काळापासून ते आजच्या आधुनिक स्कायलाईनपर्यंत, मुंबई शहराचा विकास भारताच्या आकांक्षांचे प्रतिबिंब आहे. बदलत्या काळासोबत स्वत:चा विस्तार करत, परिस्थितीशी जुळवून घेत आणि स्वत:मध्ये सातत्याने सकारात्मक बदल घडवून आणत हे शहर पुढे जात आहे. गेल्या काही दशकांत मुंबईच्या क्षितिजामध्ये मोठे बदल झाले असले, तरी या शहराचे सर्वात मोठे यश यातच आहे की, वाढती लोकसंख्या, विस्तारती अर्थव्यवस्था आणि लोकांच्या वाढत्या महत्त्वाकांक्षांना सामावून घेत मुंबईने प्रत्येक टप्प्यावर स्वत:ला नव्या स्वरूपात घडवले आहे.

स्वातंत्र्योत्तर काळात मुंबईच्या विकासाला प्रामुख्याने औद्योगिक पाया, बंदर अर्थव्यवस्था आणि उपनगरीय रेल्वे नेटवर्कमुळे गती मिळाली. शहर जसजसे मुख्य बेटापलीकडे विस्तारत गेले, तसतशा निवासी वसाहती सातत्याने उत्तरेकडे सरकू लागल्या; तर व्यावसायिक केंद्रेही दक्षिण मुंबई आणि नरिमन पॉईंटवरून पुढे बांद्रा कुर्ला कॉम्प्लेक्सकडे स्थलांतरित झाली. काळाच्या ओघात नवी मुंबईसारखी सुनियोजित शहरे आणि ठाण्यासारख्या परिसराचा झपाट्याने झालेला विकास, यामुळे शहराचा भौगोलिक चेहरामोहरा बदलला. या बदलांमुळे व्यवसाय आणि घर खरेदीदार दोघांनाही नवीन पर्याय मिळाले. या विस्तारामुळे हळूहळू ‘मुंबई महानगर क्षेत्राचा’ उदय झाला; जिथे आजचा विकास हा कोणत्याही प्रशासकीय सीमांपेक्षा वाहतूक आणि दळणवळणाच्या सोयींवर अधिक अवलंबून आहे.

मुंबईमध्ये रिअल इस्टेटला पुढे नेण्यात इथल्या नवनवीन पायाभूत सोयीसुविधांनी नेहमीच महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. आज या परिवर्तनाचा वेग प्रचंड वाढला आहे. मुंबई मेट्रो, कोस्टल रोड, अटल सेतू आणि रेल्वेच्या विस्तारामुळे आता प्रवासाचा वेळ खूप वाचत आहे. यामुळे घर खरेदी करणार्‍यांची मानसिकतादेखील बदलत आहे. एकेकाळी जे परिसर खूप लांब वाटायचे, तिथे आता नवनवीन निवासी भाग आणि ऑफिसेसदेखील सुरू झाली आहेत. कंपन्यांनाही आता ऑफिससाठी नवीन आणि चांगले पर्याय मिळत आहेत. आता मुंबईचे वेगवेगळे भाग एकमेकांशी जोडले गेल्यामुळे, लोक कोणत्याही भागात राहून दुसर्‍या भागात कामासाठी सहज जाऊ शकतात.

पायाभूत सोयीसुविधांच्या या विकासाला सरकारी नियमांमधील बदलांचीही मोठी साथ मिळाली आहे. ‘रेरा’ कायदा, पुनर्विकासाला दिलेले प्रोत्साहन आणि नियमांमधील सुधारणांमुळे रिअल इस्टेट क्षेत्रात पारदर्शकता आली आहे. यामुळे घर खरेदी करणार्‍यांचा विश्वास वाढला असून जुन्या परिसरांचा कायापालट वेगाने होत आहे. मुंबईच्या पुढच्या प्रवासात पुनर्विकास हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे. आता मुंबईत नवीन बांधकामासाठी रिकामी जागा शिल्लक राहिलेली नाही. अशा वेळी, जुन्या इमारती आणि परिसरांचा पुनर्विकास केल्याने लोकांना अधिक सुरक्षित, सोयीस्कर आणि आधुनिक घरे मिळण्याची संधी निर्माण झाली आहे. विशेष म्हणजे, यामुळे मुंबईची मूळ संस्कृती आणि इथली सामाजिक वीण जपूनच हा आधुनिक बदल घडवून आणता येत आहे.

या परिवर्तनाला आता तंत्रज्ञानाचीही जोड मिळत आहे. डिजिटल प्लॅनिंग टूल्स, एआय डिझाईन आणि व्हच्र्युअल कस्टमर एक्सपिरियन्स यांसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे डेव्हलपर्सना अधिक प्रभावीपणे काम करणे आणि घर खरेदीदारांना उत्तम सेवा देणे सोपे झाले आहे. मात्र, तंत्रज्ञानाचा खरा फायदा हा आधीच्या सर्व गोष्टींना सक्षम करण्यात आहे. तंत्रज्ञान हे पायाभूत सुविधा, सरकारी नियम किंवा नियोजनाची जागा घेत नाही, तर त्यांच्यासोबत मिळून अधिक अचूक आणि चांगले निर्णय घेण्यास मदत करते.

भारताच्या ‘व्हिजन २०४७’ च्या दिशेने वाटचालीमध्ये मुंबईचे यश हे केवळ इमारतींच्या उंचीवरून किंवा मोठ्या प्रोजेक्ट्सवरून मोजले जाणार नाही, तर मुंबईकरांचे जीवन किती सुखकर आणि दर्जेदार आहे यावरून मोजले जाईल. सहज प्रवास, पर्यावरणपूरक आणि सुरक्षित सोसायट्या, सर्व सुविधांनी सज्ज परिसर आणि सर्वांना सामावून घेणारा पुनर्विकास हाच मुंबईच्या पुढच्या प्रगतीचा पाया असेल. स्वत:मध्ये सतत सकारात्मक बदल घडवून आणणे हा मुंबईचा स्वभावच राहिला आहे. त्यामुळे, भविष्यात नवनवीन संधी निर्माण करणारे आणि एकमेकांशी उत्तम प्रकारे जोडलेले एक प्रगत महानगर बनण्यातच मुंबईचे खरे भविष्य दडले आहे.

(लेखक टाटा रियल्टी अँड इन्फ्रास्ट्रक्चर लिमिटेडचे मुख्य विक्री आणि विपणन अधिकारी आहेत.)