बिऱ्हाडातला श्री सत्यनारायण!

अगदी सकाळी सकाळी चाळीतील एखाद्या बिऱ्डाडाच्या समोर सार्वजनिक गॅलरीतला बल्ब पेटलेला दिसला की आजूबाजूच्या वस्तीत त्या बिऱ्हाडात काही तरी विशेष कार्यक्रम होणार आहे हे कळून चुकायचं. बहुतेक त्या घरी त्या दिवशी श्री सत्यनारायणाची पूजा असायची. बहुतेकांचा हा अंदाज खरा ठरायचा. थोड्याच वेळात त्या घरातील लोखंडी कॉट, दोन तीन फोल्डींग खुर्च्या बाहेर गॅलरीत येऊन पडायच्या. मग तर सर्वांची खात्रीच व्हायची.
अगदी सकाळी सकाळी बाजारात गेलेला त्या बिऱ्हाडातला कोणी हातात बांधलेले चार केळीचे खुंट, कागडाच्या फुलांचा पुडा, जेवणाला आणि प्रसादाला लागणारी केळीची हिरवीगार ताज्या पानांची गुंडाळी, हजार तुळशीचा पुडा, पाच फळं आणि पुजेला लागणाऱ्या सामानाची जडशीळ झोळणा पिशवी हलवत, त्या बि-हाडी परतताना दिसायचा. मध्यंतरी कोणीतरी, दरवाज्याला विणलेले तोरण लावून उघडा दरवाजा सुशोभित करून जायचं, पूजेच्या सामाना बरोबर आणलेला आंब्याच्या पानांचा टाळा, दरवाज्याला मधोमध अडकवला जायचा. आणि दिवसभरात त्या बिऱ्हाडी अत्यंत मंगलमय आणि उत्साहात साजरा होणाऱ्या श्री सत्यनारायण पुजेची सुरवात त्या दिवशीच्या पहाटेच्या प्रहारापासून सुरू व्हायची. त्या बिऱ्हाडी मग संध्याकाळपर्यंत पूजेचे सर्व पुजाअर्चा ,विधी अगदी मंगलमय वातावरणात पार पडायचे. जेष्ठ मंडळी आवर्जून श्री सत्यनारायणाची कथा ऐकण्यासाठी येऊन मनपूर्वक शांत बसायची आणि गुरुजी शांतपणे पोथी वाचत ती श्री सत्यनारायणाची कथा सांगू लागायचे. त्यानंतरचे सुग्रास भोजन उरकून मंडळी संध्याकाळच्या तीर्थप्रसादाच्या कार्यक्रमाची तयारी करायला लागायचे.

आदल्या दिवशी कडी कुलपातून ट्रंकेतून काढून ठेवलेली चांदीची अत्तरदाणी, गुलाबदाणी, फुलपात्र, तीर्थाची पळी, राखुंडीने घासूनपुसून स्वच्छ ठेवलेली असायची. त्यामध्ये अत्तरामध्ये भिजवलेला कापसाचा बोळा अत्तरदाणीच्या इवल्याशा कपात ठेवला जायचा. गुलाबदाणीमध्ये गुलाबजलच्या बाटलीतील गुलाबपाणी भरून ती तयार केली जायची. केळीची पाने स्वच्छ पुसून त्याचे लहान लहान चौकोनी तुकडे करून त्या प्रत्येक तुकड्यावर लहान आकाराच्या वाटीने किंवा लहानशा कोरीव साच्यात शिऱ्याचा प्रसाद दाबून, त्याच्या मुदी पाडून ठेवायच्या. या मुदी तसं एक ताट तयार करून ठेवायच. तोपर्यंत घरातील एखादा शाळकरी मुलगा चाळीत फिरून आमच्याडे संध्याकाळी सत्यनारायणाच्या तीर्थप्रसादाला यायचं म्हणून आमंत्रण करून यायचा.
गृहिणी संध्याकाळी नऊवारी लुगडं नेसून केसांच्या आंबाड्यावर वेणी माळून, नाकात चांगली ठसठशीत नथ, एखादा ठेवणीतला दागीना घालून संध्याकाळी तीर्थ प्रसादाला येणाऱ्या पै पाहुण्यांचे स्वागत करायला सिद्ध व्हायची.

घरातला एखादा शाळकरी मुलगा आणि मुलगी, यांच्यावर येणाऱ्या पाहुण्यांना अत्तर गुलाब कोणी द्यायचे यावरून मग थोडीशी धुसफूस व्हायची आणि दोघांची नंतर समजूत काढून त्यामध्ये तोडगा काढला जायचा. घरातला कर्ता पुरुष घरगुती साधे इस्त्री केलेले कपडे घालून, डोक्यावर टोपी, कपाळाला अबीर बुक्का लावून, अगदी प्रसन्न चेहऱ्याने, तीर्थप्रसादाला येणाऱ्या पाहुण्यांच्या स्वागतासाठी सज्ज होऊन राहायचा. जमिनीवर घरातल्या सतरंज्या, जाजम किंवा चटया बैठकीसाठी वापरल्या जायच्या. भिंतीजवळ दोन-तीन खुर्च्या मांडल्या जायच्या. एका स्टुलावर घरी विणलेल्या छानशा रुमालावर अत्तरदाणी, गुलाबदाणी ठेवली जायची, एका तबकात पानसुपारीचा सरंजाम, खाली संतरजीवर पाहुण्यांसाठी, पानसुपारीची तजवीज करून ठेवली जायची. आणि संध्याकाळ होताच, आजूबाजूचे चाळकरी एकेक करून, तीर्थप्रसादाला येऊ लागायचे. फोन नव्हते, मोबाईल तर स्वप्नातदेखील नव्हते, तरीही दूरदूरचे नातेवाईक, मित्र, सहकारी ‘तीर्थप्रसादाला अमुक दिवशी या’ इतका निरोप मिळाला की आवर्जून तीर्थप्रसादाला यायचे. अशा वेळी अत्तर-गुलाब आणि तीर्थप्रसाद देण्याची मुलांची लगबग सुरू व्हायची. मग कोणीतरी वडील माणूस, अत्तर, गुलाबपाणी आणि तीर्थप्रसादाचा देण्याचा नेमका क्रम नीट समजावून सांगायचा. येणारा प्रत्येक जण सत्यनारायणाच्या पुजेला अबीर-बुक्का, समोरच्या ताटातील फुले वाहून मनोभावे हात जोडून नमस्कार करून बाजूला होऊन खाली नीट मांडी घालून बसायचा. नेहमीच्या घसटीतील असला तर पान-सुपारी खाणारा असला तर मग बराचवेळ पान खाऊन, घरगुती गप्पा मारत बसायचा. अन्यथा केळीच्या लहानशा तुकड्यावरचा शिऱ्याचा प्रसाद घेऊन मंडळींची रजा घेऊन निघायचा. घरी कोणी प्रत्यक्ष येऊ शकणारे नसतील त्यांसाठी घरी नेण्यासाठी केळीच्या पानात प्रसाद बांधून आठवणीने दिला जायचा.

तीर्थप्रसादाची ठरलेली वेळ टळून गेली तरीही काही मंडळी आवर्जून उशिरा का होईना, पण पुजेला आणि तीर्थप्रसादाला येत राहत. अशातच रात्रीची जेवणंही उरकून घेतली जायची आणि त्या दिवशीचा सत्यनारायणाच्या तीर्थप्रसादाचा कार्यक्रम आनंदाने आणि समाधानाने पार पडून जायचा. घरचा कर्ता पुरुष आणि गृहिणी किती दिवसांपासून करायचा करायचा म्हणून ठरवलेला सत्यनारायण आज अगदी मनासारखा आनंदात पार पडला म्हणून अगदी भरून पावायची. कोण कोण आले नाहीत वगैरेची दखल घेतली जायची. बाहेर गॅलरीत ठेवलेली कॉट आणि इतर सामान घरातल्या नेहमीच्या ठिकाणी परत स्थानापन्न होऊन जायची. आणि कितीतरी दिवसांपासून करायचा करायचा म्हणून श्री सत्यनारायणाच्या पुजेचा बेत सफळ संपूर्ण झालेला असायचा. त्या आनंदात आणि समाधानात कर्ता पुरुष आणि गृहिणी सकाळपासून घेतलेले श्रमाचे सार्थक झाले या समाधानात जमिनीवर पाठ टेकायची, तत्पूर्वी, उद्या पुजेच निर्माल्य, समुद्रावर नाही तर नदीवर कोण जाणार याची नियुक्ती केली जायची. आणि दिवे मालवले जायचे, पण चौरंगा जवळची समयी, त्या काळोखात शांतपणे तेवत राहायची.

सर्रास नसले तरी हल्ली काही ठिकाणी असा अनुभव येऊ लागला आहे की, कोट्यवधीचा फ्लॅट, तो लाखो रुपये खर्चून सजवायचा, त्या वास्तूत देव कार्य, धर्म कृत्य व्हावे या हेतूने सत्यनारायणाची पुजा करायची, पण आजुबाजूच्या रहिवाशांना घरी दर्शनासाठी आणि तीर्थप्रसादासाठी न बोलावता, प्रसाद मात्र घरपोच करायचा! याचं कारण काय असावं बरं! अर्थात तो ज्याच्या त्याच्या मर्जीचा भाग. पण सामाजिकदृष्टया खटकणारा.

gadrekaka@gmail.com