29 February 2020

News Flash

प्रणयातील दारिद्रय़ आणि निषिद्धतांचे ‘पावित्र्य’

स्वामित्ववादी पुरुषांनी ‘कुलीन’ स्त्रियांना, रतिमंद आणि शीलबंद करून ठेवले आणि स्वत:चीही कोंडी केली. नपुंसकता(इम्पोटन्स) पुरुषासाठी ‘दूषणावह’ आणि थंडपणा (फ्रिजिडिटी) मात्र..

| July 21, 2013 04:47 am

स्वामित्ववादी पुरुषांनी ‘कुलीन’ स्त्रियांना, रतिमंद आणि शीलबंद करून ठेवले आणि स्वत:चीही कोंडी केली. नपुंसकता(इम्पोटन्स) पुरुषासाठी ‘दूषणावह’ आणि थंडपणा (फ्रिजिडिटी) मात्र स्त्रीसाठी ‘भूषणावह’ असे होऊन बसले. यावर उतारा काय? तर त्यांनी, निदान कल्पनेत तरी (आणि जमल्यास प्रत्यक्षात), एक अ-कुलीन स्त्रीप्रतिमा निर्मिली. जिच्यात एक कसक आहे, दर्द आहे, अदा आहे, आवाहक आतुरता आहे. या प्रतिमेचेच एक रूप म्हणजे मदिराक्षी!  

कामजीवनातील कोंडमारा, हे निदान अंशत: तरी पुरुषशाहीचे अपत्य आहे. त्यामुळे त्याचा मुख्य दोष पुरुषांकडे जातो, हे स्पष्टपणे मान्य केले पाहिजे. पण त्याच वेळी दुसरे एक तत्त्व विसरून चालणार नाही. वर्ग, जात, धर्म, देश अशा कोणत्याही समूहाबाबत, पूर्वजांचा सूड वंशजांवर काढता कामा नये, हे तत्त्व िलगभेदजन्य गटाबाबतही लागू आहे. पुरुषजातीचे दुष्कृत्य, म्हणून आता, ‘भोगा आपल्या कर्माची फळे’ असे सध्याच्या पुरुषांना, निदान सरसकटपणे तरी म्हणता येणार नाही. पूर्वी आम्ही कुचंबलो तर आता लेको तुम्ही कुचंबा! असे करून सध्याच्या स्त्रियांचे हित होणार नाही. प्रतिशोधात्मक न्याय सोडून देऊन, प्रवास हा परस्पर-मारकतेकडून परस्पर-पूरकतेकडे करायचा आहे. पूर्वीच्या पुरुषांनी दोघांचेही अहित केले. आत्ताच्या स्त्री-पुरुषांना दोघांचेही हित करण्याची संधी आहे.
कोंडमाऱ्याची इतर कारणे
पुरुषशाहीखेरीजही, कामप्रेरणेचा कोंडमारा करणारी, इतर अनेक कारणे आहेत. उदा. वयात येण्याचे वय आणि विवाहाचे वय यात फारच जास्त अंतर पडणे, मनाविरुद्ध विवाह होणे, मनासारखा झाला तरी त्यातील अपेक्षाभंग, अशासारखे अनेक प्रश्न असतातच. रोजगारासाठी एकटे वास्तव्य करावे लागणे, राहण्याच्या जागेबाबत ‘मुंबईचा जावई’ प्रकार, अशी अनेक व्यावहारिक कारणेही आहेतच. पण त्याखेरीज, खोलवरची सामाजिक, सांस्कृतिक कारणेही आहेत. अबोध-मनात रुजलेले अनेक प्रकारचे प्रतिबंध (टॅबूज) प्रस्थापित आहेत.
मोठय़ा कुटुंबातील सर्व सदस्यांचा समाईक व्यवसाय व त्या भोवती दृढ झालेली एकत्र कुटुंबपद्धती, हीदेखील पती-पत्नीतील दुरावा वाढवणारी होती. सर्व स्त्रिया एकत्र व सर्व पुरुष एकत्र, पण या दोन गटांत, एक अभेद्य सीमा (सेग्रिगेशन)! असे का आवश्यक झाले यावर डॉ. एम. एस. गोरे यांचे एक उत्कृष्ट पुस्तक आहे. त्यात त्यांनी ‘‘वीकिनग ऑफ कॉन्जुगल बाँड्स फॉर स्ट्रेंदिनग फ्रॅटर्नल बाँड्स’’ असा सिद्धांत मांडला आहे. त्याचा अर्थ असा, की जर एकत्र कुटुंब टिकवायचे असेल तर, ‘जाऊ-बंदकीतून भाऊ-बंदकी नको’, यासाठी नवराबायकोत मत्री न होऊ देणे आवश्यक ठरले. त्यांच्यावर संवादबंदी व सहवासबंदी घातली गेली. अगदी विभक्त कुटुंब संस्थेतही ‘एक-व्रति-त्व’ हीदेखील कोंडमारा करणारीच गोष्ट आहे, हे उगाचच अमान्य करण्यात अर्थ नाही. हे खरेच की, अद्याप तरी एक-व्रति-त्वावर मानवाला झेपेल असा, सार्वत्रिक पर्याय सापडलेला नाही. तेवढी परिपक्वताही आलेली नाही. प्रत्यक्षात ‘एक-व्रति-त्व’ हे बऱ्यापकी ढिले पडले असले तरी ढिलाईतला छुपेपणा टिकून आहे.  
वास्तव आणि स्वप्नरंजन
पुरुषाच्या आणि स्त्रीच्याही ‘मनातली ती’ वा ‘मनातला तो’ हे प्रकरण प्रत्यक्ष जोडीदारामध्ये शोधायला जावे, तर कमी-अधिक प्रमाणात निराशाच पदरी येते. तसे काय कोणीही माणूस, कोणाही माणसाला सातत्याने इंटरेिस्टग वाटू शकत नाही. त्यात एकत्र राहिले की, अनेक नीरस आणि चमत्कारविरहित स्थितीत, एकमेकाला अनुभवले जाते. हे अनुभवणे, संवाद जुळण्यासाठी व एकूण मानसिक आधारासाठी, काही केसेसमध्ये समृद्धीदायक ठरतेही, पण रोमान्सकारक राहात नाही हे निश्चित. जशा कित्येकदा विनाकारण लादलेल्या बाह्य़निषिद्धता असतात, तसेच मन:िपड घडताना काही विशिष्ट आसक्ती आणि घृणा पक्क्या झालेल्या असतात. त्या बदलणे अवघड असते आणि त्या एकमेकांना पूरक निघणे हा तर फारच मोठा भाग्ययोग असतो.
वास्तव हे निराशाजनक असले की स्वप्नसृष्टीवरील अवलंबित्व फार वाढते. स्वप्नसृष्टीतही वास्तवाच्या नियमांपासून आरपार सुटका नसतेच. एवढेच नव्हे तर, त्यासाठी लागणाऱ्या कल्पकतेला मालमसाला पुरवण्याचे काम, हे वास्तवाच्याच एका भागाला करावे लागते. यासाठी एक विशेष वास्तव निर्माण करण्याचा उद्योग, म्हणजेच अर्थात ‘एंटरटेन्मेंट, एंटरटेन्मेंट, एंटरटेन्मेंट’ उद्योग होय. येथे कलेसाठी कला किंवा जीवनासाठी कला वगरे काही नसून, ‘जीवनात जे शक्य नाही त्यासाठी कला’, हा सुटसुटीत नियम असतो.
‘इन्साफ का तराजू’सारख्या चित्रपटात, बलात्कार एन्जॉय होईल, असाच चित्रित होतो. एंटरटेन्मेंट-उद्योगाची ही कक्षा लक्षात घेता, डान्सबार हे इन्साफ का तराजूपेक्षा खूपच सभ्य असतात, असे म्हणावे लागेल.
शरीरविक्रयाला पाप मानणारे आत्मा-विक्रेते   
स्त्रियांचा कोंडमारा जास्त आहे. पण त्यावर या लेखात मांडणी करणे शक्य होणार नाही. डान्सबार हा विषय, ‘कोंडमाराग्रस्त पुरुष’ आणि ‘रोजगारवंचित स्त्रिया’ यांच्याशी संबंधित आहे. एकवेळ राज्यसंस्था रोजगाराचा प्रश्न सोडवण्यासाठी काहीतरी करू शकेल, पण कामजीवनातील कोंडमारा हा विषय ती हाताळू शकेल, अशी कल्पना करणेही मूर्खपणाचे ठरेल. एकमेकांचे प्रश्न सोडवू शकणाऱ्या कोणत्याही दोन पक्षांना परस्परव्यवहारात अडवायचे आणि खाबूगिरी करायची, एवढेच राज्यसंस्था प्रत्यक्षात करीत आहे. विरोधी पक्षांनाही त्यांच्या साजूकतूप-नतिकतेचे अंग प्रदíशत करायचा मोह सुटत नाहीये. मुळात, सामाजिक नतिकतेचे कोतवाल तुम्हाला कोणी नेमले? सरकारच्या मते जे ‘नैतिक’, ते घटनात्मक स्वातंत्र्यांचा अधिक्षेप करून, जनतेवर लादण्याचा अधिकार सरकारला नाही. व्यवसायस्वातंत्र्यच नव्हे, तर अभिरुचीस्वातंत्र्यावरही तुम्ही गदा आणू शकत नाही, हाच सर्वोच्च न्यायालयाच्या निवाडय़ाचा व्यापक अर्थ आहे. त्याच वेळी, सामाजिक संकेत म्हणजे नतिकता नव्हे, याचेही भान सुटता कामा नये. इतकेच काय पण कित्येकदा सामाजिक संकेत हेच अनतिक असू शकतात. सामाजिक संकेत मानायचे तर तुम्हाला, खाप पंचायतीला लाल दिव्याची गाडी देऊन, आंतरजातीय विवाह करू इच्छिणाऱ्यांना तुरुंगात घालावे लागेल. मुळात वेश्या व्यवसायालासुद्धा अवैध ठरवून गुन्हेगारांच्या हातात सोपवणे हा मोठाच अन्याय आहे. वेश्याही श्रमिक आहेत. श्रम म्हणजे तरी काय? तर जे आपण, छंद किंवा ध्येय म्हणून न करता, मोबदल्यासाठी करतो व जे िहसात्मक नसते, ते म्हणजे श्रम. वेश्यांच्या आरोग्याला एक सार्वत्रिक मूल्य (पॉझिटिव्ह एक्स्टर्नलिटी) सुद्धा आहे. त्यांना निवृत्तीवेतनाची विशेष गरज आहे. त्यांना श्रमिक म्हणून मान्यता देणे, त्यांचे दलाल/घरवालीवरचे अवलंबित्व कमी करणे हे खरेतर राज्याचे कर्तव्य आहे.
सरंजामशाहीतून भांडवलशाहीत होणाऱ्या संक्रमणात, विक्रय हा दास्यापेक्षा जास्त मुक्तीदायी असतो, हे तथ्य उलगडले गेले. स्त्रीदास्य संपवण्याच्या संदर्भात मात्र ते कसे विसरले जाते? नेते ढोंगी असणार हे आता आपण स्वीकारलेले आहे पण ‘उदात्ततेने चळणारी’ जनताही ढोंगी असते. म्हणूनच कामविक्रयावर टाहो फोडणाऱ्या ‘संस्कृतिरक्षक’ नेत्यांचे फावते.
 यासाठीच आता, कामजीवनातील नतिकतेचे प्रश्न कोणते आणि अभिरुचीचे प्रश्न कोणते यावर स्पष्टता आणण्याची गरज आहे.
कामजीवन: नतिकता आणि अभिरुची   
रति-वैविध्ये(सेक्शुअल व्हेरिएशन्स) अनेक आहेत. त्या सर्वाना लैंगिक-विकृती म्हणून हेटाळले जाते.(पण टाळले मात्र जात नाही!) प्रणयात खरे तर, तुम्ही परस्परपूरक ठरता की मारक? हा प्रश्न महत्त्वाचा असतो. पूरकता नसेल तर, तुम्ही तुमची आवड लादता की जोडीदाराच्या नकाराधिकाराचा आदर करून, ती प्रत्यक्षात आणणे टाळता? हा खरा नतिक प्रश्न आहे. जर लादणूक असेल तर नतिकदृष्टय़ा ‘विकृत’ हा अर्थ सिद्ध होतो. अन्यांच्या स्वातंत्र्याचा आदर आणि पारस्परिक पूरकता असेल तर, तुम्ही रतिक्रीडेत प्रत्यक्ष काय करता हा अभिरुचीचा प्रश्न बनतो व नतिक प्रश्न उरत नाही.
रति-वैविध्यांपकी, डान्सबार या विषयाशी विशेषत्वाने संबंधित असलेली, रति-वैविध्यांची एक जोडी म्हणजे, बघेगिरी(व्हॉयरिझम) आणि दाखवेगिरी (एक्झिबिशनिझम). सामान्य प्रणयात दृश्य-अंगसुद्धा असते. परंतु दृश्य हे तोडून वेगळे काढले जाते, तेव्हा बघेगिरी व दाखवेगिरी ही जोडी उद्भवते. बघेगिरीत ‘तेवढेच निदान दृष्टीसुख तरी’ अशी तडजोड स्वीकारलेली असते. बघणारा हा स्वत: ‘पिक्चरमध्ये’ येत नसल्याने, दृश्यात चाललेल्या गोष्टीविषयी अपराधभाव येण्यापासून आपसूक सुटका होते. मात्र जर बघण्यात ‘दाखवायला लावणे’ हा आक्रमक भाग आला, तर व्हॉयरिझम आणि सॅडिझम (आतुरता इंडय़ूस करण्याच्या जागी आर्तता इंडय़ूस करण्याचा घोटाळा) दोन्ही येतात. स्त्रीच्या नग्नतेपेक्षा वस्त्रहरण हे पुरुषांना जास्त उद्दीपक वाटते. खरे तर पोर्नोग्राफी ही इरॉटिसिझमपेक्षा वेगळी बनते ती सॅडिझममुळेच. पोर्नोग्राफीचा शब्दश: अर्थ ‘दासीचित्रण’ असा आहे.  
दाखवेगिरीत कौतुकाची भूक ही गोष्ट मध्यवर्ती असते. ‘माझ्याकडे असे काही आहे, की जे तुम्हाला मूल्यवान आहे, पण ते माझ्या ताब्यात आहे’ ही भावना प्रबळ असते. पुरुषातही दाखवेगिरी भरपूर असली, तरी ती शारीर नसते. ती अन्य क्षेत्रांत असते. स्त्रियांतील दाखवेगिरी नटणे, मुरडणे, वस्त्रे, दागिने अशा स्वरूपांत जास्त शारीर बनलेली असते. आपल्याकडे माना तर वळाव्यात पण, ‘माना वळवणारे मेले वाईट्ट’ असा दुटप्पीपणा असतो.
मुद्दा असा की, जर बघेगिरीवाला पुरुष आणि दाखवेगिरीवाली स्त्री, यांच्यात परस्परपूरकता असेल तर दोघांचाही छंद होतो व श्रम कोणालाच होत नाहीत. हे नतिकही ठरते आणि बिगर-बाजारीदेखील. जर दाखवेगिरीचा कल(ओरिएन्टेशन) असलेली स्त्री तनु-प्रदर्शन करीत असेल, तर तिचे शोषण होण्याचा प्रश्न नसतो. कारण अंगभूत (इंट्रिंन्झिक) सुख आणि मोबदला असे दोन्हीही मिळते. जर असा कल नसलेली, पण स्वेच्छेने मोबदला इच्छिणारी स्त्री असेल, तर तिला श्रम पडतील, पण तिच्यावर लादणूक नसेल. जॉब सॅटिसफॅक्शन फारसे नसले, तरी कित्येकजण(जणी) जॉब करतातच. हे एलियनेशन आपण सर्व क्षेत्रांत स्वीकारतो. मग याच क्षेत्रात आकाश कोसळल्यासारखे का करतो?
खऱ्या अर्थाने विकृती कोणत्या?
खुळचट पापशंका पसरवून, लोकांचे जीवन त्यांना रसरशीतपणे जगू न देणे, ही खरी विकृती असते. ‘ब्रह्मचर्य हेच जीवन आणि वीर्यनाश हाच मृत्यू’, असल्या अवैज्ञानिक घोषणा देऊन, लोकांना ‘स्वावलंबना’पासूनही वंचित ठेवणे, ही विकृती असते. योनिशुचिता नावाची कल्पना पसरवून, स्त्रियांना सतत बलात्काराच्या भीतीखाली डांबणे, ही विकृती असते. स्त्रीची अब्रू म्हणजे काचेचं भांडं आणि पुरुषाची अब्रू म्हणजे जणू, बरेच ‘पोचे आलेलं’ अ‍ॅल्युमिनियमचं भांडं, असा भेदभाव करणे ही विकृती असते. केवळ विवाहबाह्य़ आहे याखातर, स्त्री-पुरुष संबंधाला पाप ठरवून प्रताडित करणे, ही विकृती असते.  
‘कुंडलम् नव जानामि’ हे लक्ष्मणाच्या तोंडचे वचन आहे. तो म्हणतोय की मी सीतेची फक्त पावलेच पाहात होतो. आजच्या काळातही वहिनीशी हसून खेळून बोलता न येण्याइतका स्वत:वर संशय असणे, हे विकृत असते.
वरील सर्व गोष्टी लक्षात घेता, आपण एखाद्या व्यवहाराला केवळ सामाजिक संकेत म्हणून, किंवा पुढारी सांगतात म्हणून गर्हणीय ठरवणे, कटाक्षाने टाळले पाहिजे. अन्यथा आपल्याला नसत्या प्रश्नात गुंतवून, आपापला राजकीय हेतू साध्य करण्याचा राजकारण्यांचा डाव यशस्वी होत राहील.

First Published on July 21, 2013 4:47 am

Web Title: poverty of love making and purity of blamed
टॅग Dance Bar
Next Stories
1 बार-बंदीचे बंद दार..
2 शेतकर्जमाफीचे गौडबंगाल ‘राजकीय’?
3 चळवळीतील साथ-संगत
X
Just Now!
X