सांगली : एलनिनोमुळे राज्यात अभूतपूर्व दुष्काळी स्थिती निर्माण झाली आहे. खरीप हंगाम गेलाच आहे, रब्बीची आशाही मावळण्याच्या स्थितीत आहे. यामुळे आताच शाळू ज्वारीचा दर पन्नाशी पार गेला असून जानेवारीनंतर हा दर शंभरीपर्यंत पोहचू शकतो. तर जनावरांच्या चार्‍याचा प्रश्‍नही गंभीर बनत असून पुढील हंगाम सुरू होईपर्यंत पशूखाद्याची व्यवस्था करण्यासाठी उपलब्ध पाण्यावर रब्बी ज्वारीची लागवड केली तर निश्‍चितच काहीसा दिलासा मिळू शकेल.

पावसाचे घटलेले प्रमाण, खंडित पाऊस, खरीप हंगामातील उत्पादनात झालेली घट आणि धरणे, तलाव व विहिरींमधील मर्यादित पाणीसाठा, अशा परिस्थितीत रब्बी हंगामातील पीक नियोजन करताना शेतकर्‍यांना विशेष काळजी घ्यावी लागणार आहे. पाण्याची उपलब्धता कमी असताना कमी खर्चात, मर्यादित ओलाव्यावर आणि तुलनेने कमी पाण्यात येणार्‍या पिकांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. अशा परिस्थितीत ज्वारी अर्थात शाळू हे पीक शेतकर्‍यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. धान्याबरोबरच जनावरांसाठी पौष्टिक चारा मिळवून देणारे हे पीक दुष्काळी परिस्थितीत शेती आणि पशुधन टिकविण्यासाठी उपयोगी ठरू शकते.

मात्र, शाळूचे पीक दुष्काळ सहन करू शकते म्हणून त्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. पेरणीची वेळ, जमिनीतील ओलावा, बियाण्यांची निवड, पेरणीची पद्धत, खतांचा संतुलित वापर, तणनियंत्रण आणि पीकवाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये पाण्याचे नियोजन या बाबी उत्पादन निश्चित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करत शाळूचे उत्पादन वाढविण्यासाठी शेतकर्‍यांनी नियोजनबद्ध पद्धतीने प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

शाळूची निवड का महत्त्वाची?

ज्वारी हे महाराष्ट्रातील कोरडवाहू शेतीचे महत्त्वाचे पीक आहे. सांगली, सोलापूर, सातारा आणि आसपासच्या दुष्काळप्रवण भागांत रब्बी ज्वारीला विशेष महत्त्व आहे. पावसाळ्यानंतर जमिनीत साठलेल्या ओलाव्याचा उपयोग करून या पिकाची वाढ होते. त्यामुळे पाण्याची कमतरता असलेल्या भागांत शाळूची लागवड फायदेशीर ठरू शकते.

शाळूपासून मिळणारे धान्य मानवी आहारासाठी वापरता येते, तर पिकाचे धाट आणि कडबा जनावरांच्या चार्‍यासाठी उपयुक्त ठरतात. दुष्काळी परिस्थितीत हिरव्या चार्‍याची उपलब्धता कमी होते. खरीप पिकांचे उत्पादन घटल्यामुळे कडब्याचा साठाही कमी पडण्याची शक्यता असते. अशा वेळी शाळूचे पीक धान्याबरोबरच पशुधनासाठी चारा उपलब्ध करून देण्यास मदत करते. मात्र, हलक्या जमिनीत ओलावा कमी असल्यास किंवा पेरणीनंतर दीर्घकाळ पाऊस न पडल्यास उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे शेतातील जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, बियाण्यांची जात आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा विचार करूनच क्षेत्र निश्चित करावे.

पेरणीपूर्व मशागतीकडे लक्ष द्या

शाळूच्या चांगल्या उत्पादनासाठी पेरणीपूर्व मशागत महत्त्वाची आहे. जमिनीची खोलवर नांगरट करण्याची गरज प्रत्येक वेळी नसते. जमिनीचा प्रकार, मागील पिकाची स्थिती आणि जमिनीतील ओलावा लक्षात घेऊन मशागत करावी. जमिनीत पुरेसा ओलावा असताना वाफसा स्थितीत मशागत केल्यास जमीन भुसभुशीत होते. मात्र, जमिनीतील ओलावा अत्यंत कमी असताना वारंवार नांगरट किंवा कुळवणी केल्यास ओलावा झपाट्याने कमी होऊ शकतो. त्यामुळे अनावश्यक मशागत टाळावी.

योग्य वाण आणि बियाण्यांची निवड

दुष्काळी परिस्थितीत शाळूचे उत्पादन वाढविण्यासाठी योग्य वाणाची निवड हा सर्वांत महत्त्वाचा निर्णय आहे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि पिकाचा अपेक्षित कालावधी यांचा विचार करून वाण निवडावा. महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी किंवा संबंधित कृषी संशोधन केंद्रांनी शिफारस केलेल्या रब्बी ज्वारीच्या वाणांपैकी आपल्या भागासाठी योग्य असलेल्या वाणाची निवड करावी. स्थानिक कृषी विभाग किंवा कृषी विज्ञान केंद्राकडून शिफारस तपासून घ्यावी.

बियाणे प्रमाणित आणि चांगल्या उगवणक्षमतेचे असावे. रोगट, फुटलेले किंवा कीड लागलेले बियाणे वापरू नये. पेरणीपूर्वी बियाण्याची उगवणक्षमता तपासल्यास शेतात विरळ उगवण होण्याचा धोका कमी करता येतो.

बियाणे प्रक्रिया करताना संबंधित कृषी विद्यापीठाने किंवा कृषी विभागाने शिफारस केलेली प्रक्रिया करावी. बुरशीनाशक किंवा जैविक घटकांचा वापर करताना उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचना पाळाव्यात. वेगवेगळी रसायने स्वत।हून मिसळणे टाळावे.

पेरणीची योग्य वेळ आणि पद्धत

रब्बी शाळूच्या उत्पादनावर पेरणीच्या वेळेचा मोठा परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील अनेक भागांत रब्बी ज्वारीची पेरणी साधारणत। सप्टेंबरच्या उत्तरार्धापासून ऑक्टोबरपर्यंत केली जाते. मात्र, पेरणीची अचूक वेळ स्थानिक पावसाचे प्रमाण, जमिनीतील ओलावा, वाण आणि कृषी विभागाच्या शिफारशींनुसार ठरवावी.

दुष्काळी परिस्थितीत पेरणी करताना जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे अत्यंत आवश्यक आहे. केवळ दिनदर्शिकेतील तारीख पाहून कोरड्या जमिनीत पेरणी करू नये. बियाणे उगवण्यासाठी आवश्यक ओलावा उपलब्ध नसेल, तर उगवण विस्कळीत होण्याची शययता असते.

शक्यतो पाभरीने किंवा पेरणी यंत्राच्या साहाय्याने ओळींत पेरणी करावी. ओळींत साधारण ४५ सेंटीमीटर आणि दोन रोपांत १० ते १५ सेंटीमीटर अंतर ठेवण्याची पद्धत अनेक रब्बी ज्वारीच्या वाणांसाठी वापरली जाते. तथापि, हे अंतर वाण, जमिनीची सुपीकता आणि स्थानिक शिफारशीनुसार बदलू शकते.

बियाणे साधारणत: ३ ते ५ सेंटीमीटर खोलीवर पेरावे. अतिखोल पेरणी केल्यास उगवणीवर परिणाम होऊ शकतो, तर खूप उथळ पेरणी केल्यास जमिनीच्या वरच्या थरातील ओलावा कमी झाल्याने बियाणे उगवण्यात अडचण येऊ शकते. पेरणीच्या वेळी बियाण्यांचे योग्य अंतर राखल्यास रोपांची संख्या नियंत्रित राहते. दुष्काळी परिस्थितीत अतिदाट पेरणी केल्यास पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी रोपांमध्ये स्पर्धा वाढते. त्यामुळे रोपांची योग्य संख्या राखणे आवश्यक आहे.

पेरणीनंतर विरळणी आणि तणनियंत्रण

पेरणीनंतर रोपांची उगवण तपासावी. काही ठिकाणी रोपे दाट झाली असल्यास योग्य अवस्थेत विरळणी करावी. यामुळे प्रत्येक रोपाला पुरेसा ओलावा, सूर्यप्रकाश आणि अन्नद्रव्ये मिळतात. विरळणी करताना कमकुवत, रोगट किंवा अनावश्यक रोपे काढून टाकावीत. मात्र, जमिनीत ओलावा कमी असताना रोपांची संख्या गरजेपेक्षा जास्त कमी करू नये. योग्य रोपसंख्या राखण्यासाठी स्थानिक शिफारशींचे पालन करावे. तणांमुळे पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा निर्माण होते. दुष्काळी परिस्थितीत ही स्पर्धा पिकाला अधिक त्रासदायक ठरते. त्यामुळे पेरणीनंतर सुरुवातीचे ३० ते ४० दिवस तणमुक्त ठेवण्याकडे विशेष लक्ष द्यावे.

आवश्यकतेनुसार कोळपणी किंवा खुरपणी करावी. कोळपणीमुळे तणांचे नियंत्रण होण्याबरोबरच जमिनीच्या पृष्ठभागावर तयार झालेला कठीण थर मोडण्यास मदत होते. मात्र, जमिनीतील ओलावा कमी असताना किंवा पिकाच्या मुळांना इजा होईल अशा पद्धतीने कोळपणी करू नये.
तणनाशक वापरायचे असल्यास ज्वारीसाठी नोंदणीकृत आणि शिफारस केलेले उत्पादनच वापरावे. पिकाची अवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि तणांच्या प्रजाती लक्षात घेऊन कृषी तज्ज्ञांच्या स्याने वापर करावा.

दुष्काळी परिस्थितीत शाळूच्या उत्पादनवाढीचे मुख्य सूत्र म्हणजे जमिनीत उपलब्ध असलेल्या ओलाव्याचा कार्यक्षम वापर करणे. पिकाला किती पाणी मिळते याइतकेच उपलब्ध पाणी किती काळ टिकते, हेही महत्त्वाचे आहे. जमिनीची रचना सुधारण्यासाठी सेंद्रिय खतांचा वापर फायदेशीर ठरतो. चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट उपलब्ध असल्यास जमिनीच्या गरजेनुसार वापरावे. सेंद्रिय पदार्थांमुळे मातीची रचना सुधारण्यास, पाणी धरून ठेवण्याच्या क्षमतेत वाढ होण्यास आणि सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता वाढण्यास मदत होते.

शेतातील बांध दुरुस्त ठेवावेत. पावसाचे पाणी शेतातून वेगाने वाहून जाणार नाही, याची काळजी घ्यावी. उताराच्या जमिनीत समतल चर, बांधबंदिस्ती किंवा अन्य जलसंधारण उपाय जमिनीचा प्रकार आणि उतार लक्षात घेऊन राबवावेत. मात्र, प्रत्येक शेतात एकसारखे जलसंधारण तंत्र उपयुक्त ठरेलच असे नाही. भारी काळ्या जमिनीत पाणी साचण्याची शक्यता असते, तर हलक्या जमिनीत पाणी लवकर निचरा होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीच्या प्रकारानुसार उपाय निवडणे आवश्यक आहे.

ठिबक सिंचन आणि संरक्षित पाणी व्यवस्थापन

रब्बी शाळू पूर्णपणे पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असला, तरी काही शेतकर्‍यांकडे विहीर, कूपनलिका किंवा शेततळ्यात मर्यादित पाणीसाठा उपलब्ध असतो. अशा वेळी उपलब्ध पाणी कोणत्या अवस्थेत द्यायचे, हे ठरविणे गरजेचे आहे. शाळूच्या वाढीच्या सर्व अवस्था महत्त्वाच्या असल्या, तरी पोटरी अवस्था, कणसे बाहेर पडण्याची अवस्था आणि दाणे भरण्याची अवस्था या काळात पाण्याचा ताण आल्यास उत्पादनावर मोठा परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे संरक्षित सिंचनासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास या महत्त्वाच्या अवस्थांना प्राधान्य द्यावे.

पाण्याची उपलब्धता अत्यंत कमी असल्यास संपूर्ण क्षेत्राला अपुरे पाणी देण्याऐवजी प्रत्यक्ष पाणी देण्याची गरज, जमिनीतील ओलावा आणि पीकस्थिती तपासावी. किती पाणी द्यायचे आणि किती क्षेत्राला द्यायचे, याचा निर्णय स्थानिक परिस्थितीनुसार घ्यावा. ठिबक सिंचन किंवा अन्य सूक्ष्म सिंचन पद्धती वापरण्यापूर्वी खर्च, पिकाची पद्धत आणि प्रत्यक्ष पाणीबचत यांचे मूल्यमापन करावे. शाळूसारख्या पारंपरिक रब्बी पिकात प्रत्येक परिस्थितीत ठिबक सिंचन आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरेलच असे नाही.

संतुलित खत व्यवस्थापनातून उत्पादनवाढ

शाळूचे चांगले उत्पादन घेण्यासाठी जमिनीतील अन्नद्रव्यांची उपलब्धता महत्त्वाची आहे. मात्र, दुष्काळी परिस्थितीत अंदाजाने खतांचा वापर करणे टाळावे. माती परीक्षण करून जमिनीतील नत्र, स्फुरद, पालाश आणि इतर अन्नद्रव्यांची उपलब्धता समजून घेतल्यास खतांचे योग्य नियोजन करता येते.
नत्रामुळे पिकाची वाढ आणि पानांची निर्मिती होते. स्फुरद मुळांच्या विकासासाठी उपयुक्त असते, तर पालाश पिकाच्या विविध शारीरिक क्रियांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते. या अन्नद्रव्यांचा संतुलित पुरवठा आवश्यक आहे. मात्र, जमिनीत ओलावा कमी असताना जास्त प्रमाणात नत्रयुक्त खत दिल्यास पिकाची जोमदार वाढ होऊन पाण्याची गरज वाढू शकते. पिकाला आवश्यकतेपेक्षा जास्त नत्र देणे टाळावे. खतांची मात्रा वाण, जमिनीची सुपीकता आणि पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन निश्चित करावी.

खतांचा वापर करताना कृषी विद्यापीठाच्या स्थानिक शिफारशींचे पालन करावे. पेरणीच्या वेळी द्यावयाची खते आणि नंतर द्यावयाच्या खतांचे नियोजन स्वतंत्रपणे करावे. खत बियाण्याच्या थेट संपर्कात येणार नाही, याची काळजी घ्यावी.