अनवाइंड : झोपू सौख्यभरे

उशिरा का होईना, पण हे समजायला लागल्यापासून मिलेनियल्स आणि जेन झीने आपल्या ‘स्लीप रुटीन’वर काम करायला सुरुवात केली आहे. मोबाइल, ओटीटी, लॅपटॉप, काम या सगळ्याच्या लागलेल्या सवयीमधून झोपेला पुन्हा ट्रॅकवर आणणं अवघड आहे, मात्र या तरुणाईचे प्रयत्न मनापासून सुरू आहेत. आपल्यापैकी अनेकांना वाटतं की झोप म्हणजे काहीच न करणं. पण प्रत्यक्षात झोप ही शरीर आणि मेंदू दोघांच्याही कामाची वेळ असते. दिवसभराचा शारीरिक थकवा दूर करण्यापासून ते मेंदूमध्ये जमा झालेल्या डेटाचं प्रोसेसिंग करण्यापर्यंत अनेक महत्त्वाच्या प्रक्रिया झोपेत घडत असतात. आपण दिवसभर जे शिकतो, अनुभवतो किंवा लक्षात ठेवतो त्याची मांडणी मेंदू झोपेत करतो. म्हणूनच पुरेशी झोप झाल्यावर सकाळी विचार अधिक स्पष्ट वाटतात, फोकस करणं सोपं जातं आणि छोट्या-छोट्या गोष्टींवर चिडचिड कमी होते. झोप पूर्ण न होणं हे एक चक्र आहे, जे भेदणं अवघड होऊन जातं. स्ट्रेस, चिंता किंवा भावनिक थकवा वाढला की त्याचा परिणाम झोपेवर होतो आणि अपुरी झोप पुन्हा आणखी स्ट्रेस वाढवते, इमोशनली अस्थिर करते. त्यामुळेच सायकॉलॉजीमध्ये झोपेला मानसिक आरोग्याचा पाया मानलं जातं. मेंटल हेल्थबद्दल जागरूक असणार्‍या या तरुणाईने म्हणूनच आपल्या झोपेला सिरियसली घ्यायचं ठरवलं आहे.

शरीराला आणि मेंदूला गरज आहे तेवढा वेळ झोपणं, ती झोप झोपेच्या वेळेतच – म्हणजे रात्रीच – असणं, झोपायच्या आधी ‘नो स्क्रीन टाइम’, ब्राईट लाइट्स बंद करणं, झोपायच्या आधी आवडीची एखादी गोष्ट थोडा वेळ करणं, अशा सवयींनी झोपेच्या क्वॉलिटीवर चांगला परिणाम होतो असं समजायला लागलं. याचसोबत झोपताना सोलफुल म्युझिक, मंद सुवासिक धूप किंवा उद्बत्ती, मंद किंवा नो लाइट, अशाही गोष्टींनी झोपेला फायदा होतो हे लक्षात आल्याने तरुणाईने त्याही सवयी आपल्याशा करायला सुरुवात केली आहे. पूर्वी फिटनेस म्हणजे डाएट आणि व्यायाम एवढंच गृहीत धरलं जायचं. आता त्यामध्ये जसा मानसिक आरोग्याचा समावेश झाला, तशी झोप हीसुद्धा महत्त्वाची बाब बनली. सोशल मीडियावरसुद्धा स्लीप हॅबिट्स, स्लीप सायकल, स्लीप रुटीन या गोष्टींची मोठ्या प्रमाणावर चर्चा होताना दिसते. स्लीप ट्रॅकर, डिजिटल टर्न-ऑफ अशा गोष्टींबद्दल लोक सातत्याने बोलतात आणि स्वत:च्या झोपेबद्दल जागरूक राहण्यासाठी, त्यावर काम करण्यासाठी अशा ॲप्सचा आणि टूल्सचा वापर करतात.

झोपेचा परिणाम केवळ मेंटल हेल्थवरच नाही, तर आपल्या रोजच्या आयुष्याच्या क्वॉलिटीवरही होतो. पुरेशी झोप झाली की कामात लक्ष लागतं, निर्णयक्षमता सुधारते, शिकण्याची क्षमता वाढते आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवणं सोपं जातं. सततची झोपेची कमतरता शरीर आणि मन दोन्हीवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे झोप म्हणजे ‘वेळ वाया घालवणं’ नसून पुढच्या दिवसासाठीची गुंतवणूक आहे, ही जाणीव आता अधिकाधिक तरुणाईला होते आहे. खरंतर ‘झोप’ ही आपल्या आयुष्यातली सर्वात साधी आणि सर्वात स्वस्त हेल्थ हॅबिट आहे. त्यासाठी इक्विपमेंट, कोणतंही ट्रेनिंग किंवा मोठा खर्च लागत नाही. आवश्यक असते ती केवळ झोपेचं महत्त्व ओळखण्याची तयारी.

धावपळीच्या आणि सतत जाग्या असलेल्या जगात स्वत:ला विश्रांती देणं हे एक स्किलचं काम आहे. मात्र, आता या पिढीला ते समजायला लागलं आहे आणि शांत झोप घ्यायला ही पिढी मनापासून तयार होते आहे.

viva@expressindia.com