‘ती’चे स्वास्थ्य : स्त्रियांच्या आयुष्यातील इस्ट्रोजेनची भूमिका

“इस्ट्रोजन या संप्रेरकामुळे वयात येताना मुलींमध्ये अनेक बदल होतात आणि लैंगिक लक्षणे दिसायला लागतात. इस्ट्रोजनमुळे योनीमार्ग, गर्भाशय आणि गर्भनलिका यांचा वाढ विकास होतो आणि स्तनाचा विकास होतो. शरीराचा विशिष्ट आकार तयार व्हायला लागतो. गोलाई येते. जसे की- सांगाडे- यांना आकार प्राप्त होतो, त्यामुळे वयात येताना हाडांची लांबी एकदम वाढते आणि हाडांची वाढणारी टोके बंद होऊन मुलींमध्ये उंची कायमची वाढायची थांबते.

गर्भधारणेच्या पहिल्या तिमाही नंतर काख आणि गुप्तांगांवरील केस वाढणे, गुप्तांगांचा रंग गडद होणे, तसेच स्तनाग्र आणि त्यांच्या आजूबाजूच्या भागाचा रंग गडद होणे, हे सर्व शरीरात ‘इस्ट्रोजेन’ नावाचे संप्रेरक वाढल्यामुळे घडते. आंड्रोजेन (पुरुषांचे संप्रेरक) महिलांच्या शरीराच्या वाढीत आणि विकासात नंतर मदत करू शकतात. इस्ट्रोजन या संप्रेरकाची मुलांमध्येसुध्दा महत्त्वाची भूमिका असते. मुलांमध्ये, पुरुषांमध्ये इस्ट्रोजेनच्या कमतरतेमुळे गोनाडोट्रॉपिन्स वाढतात, वृषणे असामान्यपणे मोठी होतात (मॅक्रोऑर्किडिज्म) आणि टेस्टोस्टेरोनचे प्रमाण वाढते. तसेच, यामुळे काहींमध्ये कर्बोदके आणि चरबीच्या चयापचयावर आणि प्रजननक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.

इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन ही दोन्ही अंतःस्रावी ग्रंथीची संप्रेरके आहेत- जी विविध कार्ये करत असतात. महिलांमध्ये विकासाचे परिणाम, मज्जासंस्थे आणि अंतःस्रावी संस्थेची मिळून कार्ये जशी अंडाशयातून स्त्रीबीजाचे तयार होण्यावर नियंत्रण करते, गर्भाशयात प्रजननमार्ग गर्भाचे फलन आणि रोपणासाठी तयार करते. इस्ट्रोजेन योनीमार्ग, गर्भाशय आणि गर्भनलिका खनिजे, कर्बोदके, प्रथिने आणि स्निग्धपदार्थ चयापचयातसुध्दा मदत करते. इस्ट्रोजेनचा पुरुषांमध्येसुध्दा कार्य करते ते म्हणजे हाडांवर, शुक्राणू निर्मिती आणि वागणुकीवर परिणाम करते. या संप्रेरकांचा औषधी उपयोग रजोनिवृत्तीतील संप्रेरक थेरपी आणि महिलांमध्ये आकुंचन पावणे; परंतु यातील डोस मध्ये तफावत असते.

हायपोथॅलेमिक-पिट्युटरी-गोनाडल ॲक्सिस- आपल्या मेंदूतील हायपोथॅलेमस व पिट्युटरी ग्रंथी आणि शरीरातील जननेंद्रिये (महिलांमध्ये अंडाशय आणि पुरुषांमध्ये वृषण) यांच्यातील एक महत्त्वाचा संप्रेरक नियंत्रण मार्ग आहे. हा साखळी मार्ग शरीरातील प्रजोत्पादन, लैंगिक विकास, वाढ आणि संप्रेरकांची पातळी नियंत्रित करतो. यात हायपोथॅलेमस (मेंदूचा भाग), पिट्युटरी ग्रंथी आणि जननेंद्रिय (वृषण/अंडाशय) एकत्र काम करतात.

मुख्य कार्य- शरीरातील प्रजनन संस्था आणि संप्रेरकांचे संतुलन राखते. हायपोथॅलेमस GnRH संप्रेरक शरीरात सोडते, ज्यामुळे पिट्युटरी ग्रंथी LH आणि FSH तयार करते. हे जननेंद्रियना टेस्टोस्टेरोन किंवा इस्ट्रोजेन यांसारखे लैंगिक संप्रेरक सोडण्यास सांगते. पौगंडावस्था सुरू करणे आणि ती टिकवून ठेवते. हायपोथॅलॅमस, पिट्युटरी आणि अंडाशय यांचा समावेश असलेली मज्जातंतू-संप्रेरक प्रणाली मासिक पाळीचे नियंत्रण करते. हायपोथॅलॅमसमधील एक मज्जातंतू क्लॉक ठराविक अंतराने गोनाडोट्रोपिन-रिलीझिंग हार्मोन तयार करून रक्तप्रवाहात सोडतो. हायपोथॅलॅमस हा मेंदूचा भाग GnRH संप्रेरक तयार करतो. GnRH मुळे पिट्युटरी ग्रंथी LH आणि FSH ही संप्रेरके बाहेर टाकते. LH आणि FSH ही संप्रेरके अंडाशयाला नियंत्रित करतात. आणि अंडाशय इस्ट्रोजन आणि प्रोजेस्टेरॉन संप्रेरके तयार करते. असे हे संपूर्ण चक्र चालते.

इस्ट्रोजेनची चयापचय कार्यात मदत़- इस्ट्रोजन्स शरीरातील अनेक ऊतींवर परिणाम करते आणि अनेक चयापचय कार्ये घडवून आणते. काही प्रकरणांमध्ये हा परिणाम थेट त्या ऊतीवर होतो की इतर ठिकाणच्या कार्यामुळे अप्रत्यक्षरीत्या होतो, हे अजून संशोधकांना स्पष्ट झालेले नाही. हाडे, रक्तवाहिन्या, यकृत, मज्जासंस्था आणि हृदय यांसारख्या अनेक जननसंस्थेशी न जोडलेल्या भागांमध्ये इस्ट्रोजन रिसेप्टर्सचे प्रमाण कमी असते. इस्ट्रोजन्सचे अनेक परिणाम थेट या अवयवांमधील रिसेप्टर्सद्वारे होतात. खनिजे, चरबी, कर्बोदके आणि प्रथिने यांच्या चयापचयावर होणारे इस्ट्रोजनचे परिणाम त्यांच्या औषधीय कार्याला समजून घेण्यासाठी खूप महत्त्वाचे आहेत.

इस्ट्रोजेनचा हाडांची झीज किंवा नवीन हाड तयार होण्याची प्रक्रिया यावर प्रभाव- इस्ट्रोजन्सचा हाडांच्या मजबुतीवर सकारात्मक परिणाम होतो, हे बऱ्याच काळापासून माहीत आहे. आपल्या शरीरात हाडांची झीज होणे आणि नवीन हाड तयार होणे ही प्रक्रिया सातत्याने सुरू असते. ‘ऑस्टिओक्लास्ट्स’ हाडांची झीज करतात, तर ‘ऑस्टिओब्लास्ट्स’ नवीन हाड तयार करतात.

हाडांचे एकूण वजन आणि ताकद टिकवून ठेवण्यासाठी, नवीन हाड तयार होण्याचा आणि जुने हाड झिजण्याचा वेग सारखाच असावा लागतो. तरुण वयात (१८ ते ४० वर्षे) हा वेग समान असतो, पण त्यानंतर मात्र हाडांची झीज होण्याचे प्रमाण वाढते.

या दोन्ही प्रकारच्या पेशींमध्ये (ऑस्टिओक्लास्ट्स आणि ऑस्टिओब्लास्ट्स) इस्ट्रोजन रिसेप्टर्स (ER α आणि ER β) असतात. प्राण्यांवरील प्रयोगांवरून असे दिसून आले आहे की, यामध्ये ‘ER α’ ची भूमिका जास्त महत्त्वाची असते. इस्ट्रोजन्स थेट नवीन हाड तयार करणाऱ्या पेशींवर (ऑस्टिओब्लास्ट्स) नियंत्रण ठेवतात आणि हाडांच्या वाढीसाठी आवश्यक असणारे घटक (उदा. टाईप १ कोलॅजन आणि इतर प्रोटीन्स) तयार करण्याचे काम वाढवतात.

इस्ट्रोजेन हाडांचे तारणहार

इस्ट्रोजन्स हे ऑस्टिओसाइट्स (हाडांच्या मुख्य पेशी) मृत होण्यापासून वाचवून त्यांचे आयुष्य वाढवतात. परंतु इस्ट्रोजन्सचा सर्वात मुख्य परिणाम म्हणजे ते हाडांची झीज करणाऱ्या ऑस्टिओक्लास्ट्स पेशींची संख्या आणि त्यांची कार्यक्षमता कमी करतात.

इस्ट्रोजन्सचे ऑस्टिओक्लास्ट्सवर होणारे बहुतांश नियंत्रण हे ऑस्टिओब्लास्ट्सकडून (नवीन हाड तयार करणाऱ्या पेशी) मिळणाऱ्या सायटोकाईन संकेतांमध्ये बदल घडवून आणून होते. इस्ट्रोजन्स हे हाडांची झीज वाढवणाऱ्या घटकांची (उदा. IL-1, IL-6, आणि TNF-α) निर्मिती कमी करतात. याउलट, हाडांची झीज रोखणाऱ्या आणि त्यांच्या वाढीस मदत करणाऱ्या घटकांचे (उदा. IGF-1, BMP-6, आणि TGF-β) प्रमाण वाढवतात.

याबरोबरच, इस्ट्रोजन्स हे ऑस्टिओब्लास्ट्स पेशींकडून ऑस्टिओप्रोटेग्रिन (OPG) नावाचे एक प्रोटीन तयार करण्याचे काम वाढवतात. हे OPG एका खोट्या रिसेप्टर’सारखे काम करते. ते हाडांची झीज वाढवणाऱ्या घटकाला (OPG-L) त्याच्या मूळ रिसेप्टरला (RANK) जोडण्यापासून रोखते. यामुळे हाडांची झीज करणाऱ्या अपरिपक्व पेशींचे रूपांतर पूर्ण विकसित ऑस्टिओक्लास्ट्स पेशींमध्ये होऊ शकत नाही.

इस्ट्रोजन्स हे हाड तयार करणाऱ्या आणि हाडांच्या मुख्य पेशींना मृत होण्यापासून वाचवते. ही प्रक्रिया नॉन-जीनोमिक (म्हणजेच पेशींच्या डीएनए मध्ये बदल न करता थेट होणाऱ्या) मार्गांनी घडून येत असावी. इस्ट्रोजन्स हे स्त्री आणि पुरुष या दोन्ही लिंगांमध्ये हाडांची वाढ आणि हाडांचे सांधे जोडले जाण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम करते. पुरुषांच्या हाडांसाठीही इस्ट्रोजन किती महत्त्वाचे असते, हे एका उदाहरणावरून स्पष्ट होते. एका व्यक्तीमध्ये इस्ट्रोजन रिसेप्टर (ER) पूर्णपणे निकामी होता. त्या व्यक्तीला ऑस्टियोपोरोसिस (हाडे ठिसूळ होणे) हा आजार झाला होता, त्याच्या हाडांचे सांधे जोडले गेले नव्हते, हाडांची झीज वेगाने होत होती आणि त्याचे हाडांचे वय खऱ्या वयापेक्षा कमी होते. यावरून असेही समोर आले आहे की, पुरुषांमध्ये कोणत्याही स्पष्ट कारणाशिवाय होणारा ऑस्टियोपोरोसिस हा हाडांच्या पेशींमध्ये ‘ER α’ चे प्रमाण कमी झाल्यामुळे होतो.

(लेखिका औषधनिर्माणशास्त्र आणि आरोग्य व्यवस्थापन अभ्यासक आहेत.)

Bhagyashri1@zohomail.in