मासिकपाळीचे चक्र- भाग २

इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉनमधील तीव्र बदलांचा थेट परिणाम मेंदूतील आनंद व ताण नियंत्रित करणाऱ्या घटकांवर होतो.पल्लवीताईना डॉक्टर पुढे सांगू लागल्या. आज आपण चौथा आणि एका महत्त्वाच्या टप्प्याकडे पाहूया. डॉक्टर सांगू लागल्या. मासिक पाळीतील चौथा टप्पा- कधीकधी एखादे अंडपेशी ओटीपोटाच्या भागात निसटते, जिथे ती नंतर नष्ट होते. फॉलिकल (बीजकोश) फुटल्यामुळे ओटीपोटाच्या भागात कधीकधी जे थोडेसे रक्त गळते, त्यामुळे ओव्हुलेशनच्या (अंडमोचन) वेळी वेदना होऊ शकतात. या वेदनेला ‘मित्तलश्मर्ट्झ’ (म्हणजेच मध्यभागातील वेदना) म्हटले जाते.

ओव्हुलेशन नंतरचा टप्पा- महिलांच्या मासिक पाळीच्या चक्रातील ‘ओव्हुलेशन नंतरचा टप्पा’ म्हणजे अंडमोचन झाल्यापासून ते पुढची मासिक पाळी सुरू होण्यापूर्वीचा काळ असतो. महिलांच्या मासिक पाळीच्या चक्राचा हा सर्वात स्थिर किंवा न बदलणारा भाग असतो. २८ दिवसांच्या मासिक पाळीच्या चक्रामध्ये हा टप्पा १४ दिवसांचा असतो, जो १५ व्या दिवसापासून ते २८ व्या दिवसापर्यंत चालतो.

एका अंडाशयातील घडामोडी – ओव्हुलेशन (अंडमोचन) झाल्यानंतर, पूर्ण विकसित झालेली फॉलिकल (बीजकोश) आकुंचन पावते आणि ‘ग्रॅन्युलोसा पेशी’ व ‘थेका इंटरना’ मधील तळ-पडदा तुटतो. फुटलेल्या फॉलिकलमधून होणाऱ्या किरकोळ रक्तस्त्रावामुळे तिथे रक्ताची गाठ तयार होते, तेव्हा त्या फॉलिकलला ‘कॉर्पस हेमोरेजिकम’ म्हटले जाते. त्यानंतर, ‘ल्युटिनायझिंग हार्मोन’ च्या प्रभावामुळे ‘थेका इंटरना’ पेशी आणि ‘ग्रॅन्युलोसा पेशी’ एकमेकांत मिसळतात आणि त्यांचे रूपांतर ‘कॉर्पस ल्युटियम’ पेशीं मध्ये होते. LH मुळे उत्तेजित होऊन, हे ‘कॉर्पस ल्युटियम’ ‘प्रोजेस्टेरॉन, इस्ट्रोजेन, रिलॅक्सिन आणि इनहिबिन’ ही संप्रेरके तयार करते. या ‘ल्युटियल पेशी’ तिथली रक्ताची गाठ देखील शोषून घेतात. अंडाशयाच्या चक्राचा विचार करता, या टप्प्याला ल्युटियल फेज असेही म्हणतात.

अंडाशयातील पुढील घडामोडी- अंडपेशी बाहेर पडल्यानंतर अंडाशयात पुढे काय घडते, हे त्या अंडपेशीचे फलन (गर्भधारणा) होते की नाही यावर अवलंबून असते.गर्भधारणा न झाल्यास- जर अंडपेशीचे फलन झाले नाही, तर कॉर्पस ल्युटियमचे आयुष्य फक्त २ आठवड्यांचे असते. त्यानंतर, त्याचे संप्रेरके तयार करण्याचे काम कमी होते आणि त्याचे रूपांतर कॉर्पस अल्बिकन्समध्ये होते (ते नष्ट होते).

नवीन चक्राची सुरुवात- ‘कॉर्पस ल्युटियम’पेशी नष्ट झाल्यामुळे प्रोजेस्टेरॉन, इस्ट्रोजेन आणि इनहिबिन या संप्रेरकांचे प्रमाण कमी होते. या संप्रेरकांचा दबाव हटल्यामुळे मेंदूतून GnRH, FSH आणि LH हे हार्मोन्स पुन्हा जास्त प्रमाणात स्रवू लागतात. यामुळे नवीन फॉलिकल्सची (बीजकोश) वाढ पुन्हा सुरू होते आणि एक नवीन मासिक पाळीचे चक्र सुरू होते.

गर्भधारणा झाल्यास घडणाऱ्या घडामोडी- जर दुय्यम अंडपेशीचे फलन झाले (म्हणजेच गर्भधारणा झाली) आणि तिचे विभाजन सुरू झाले, तर ‘कॉर्पस ल्युटियम’ त्याच्या नेहमीच्या २ आठवड्यांच्या आयुष्यापेक्षा अधिक काळ टिकून राहते. ह्युमन कोरियोनिक गोनॅडोट्रॉपिन (hCG) या संप्रेरकामुळे ते नष्ट होण्यापासून वाचवले जाते. हे संप्रेरक गर्भाच्या कोरियन (गर्भाचा बाहेरील पडदा) भागाद्वारे तयार केले जाते. हे कार्य फलन झाल्यापासून साधारण ८ दिवसांनंतर सुरू होते. LH संप्रेरकाप्रमाणेच, hCG देखील कॉर्पस ल्युटियमला संप्रेरके तयार करण्यासाठी उत्तेजित करते. मातेच्या रक्तात किंवा मूत्रात hCG ची उपस्थिती असणे हे गर्भधारणा झाल्याचे लक्षण आहे, आणि घरगुती प्रेग्नन्सी टेस्ट किटद्वारे याच संप्रेरकाचा शोध घेतला जातो.

गर्भाशयातील घडामोडी- कॉर्पस ल्युटियमद्वारे तयार झालेली प्रोजेस्टेरॉन आणि इस्ट्रोजेन ही संप्रेरके गर्भाशयाच्या ग्रंथींची वाढ करण्यास व त्यांना वळणादार बनवण्यास मदत करतात. तसेच ती गर्भाशयाच्या वरच्या अस्तरामध्ये रक्तवाहिन्यांचे जाळे वाढवतात आणि गर्भाशयाचे अस्तर १२ ते १८ मिमी (०.४८ ते ०.७२ इंच) पर्यंत जाड करतात. या काळात गर्भाशयाच्या ग्रंथीस्राव तयार करण्याचे काम करतात आणि यकोजेन स्रवू लागतात. म्हणूनच गर्भाशयाच्या चक्रातील या काळाला सिक्रेटरी फेज (स्राव तयार होण्याचा टप्पा) असे म्हणतात. गर्भधारणेसाठी शरीराने केलेली ही पूर्वतयारी असते. ओव्हुलेशननंतर (अंडमोचन) साधारण १ आठवड्याने सर्वोच्च पातळीवर असते, कारण हीच ती वेळ असते जेव्हा फलित अंडपेशी (गर्भ) गर्भाशयात पोहोचू शकते.

स्त्रीमध्ये होणारे मानसिक भावनिक बदल- अगदी छोट्या-छोट्या गोष्टींवरून राग येणे किंवा संयम सुटणे. मन खूप हळवे बनते. अनेकदा कोणत्याही ठोस कारणाशिवाय किंवा अगदी किरकोळ कारणावरून रडू कोसळते. इतरांनी केलेल्या साध्या विधानाचा किंवा विनोदाचाही मनाला त्रास होऊ शकतो. मनात सतत अज्ञात भीती किंवा कसली तरी काळजी वाटत राहते. काहीही करावेसे न वाटणे, एकटेपणा जाणवणे किंवा उदास वाटणे खूप स्वाभाविक आहे. स्वतःच्या क्षमतेबद्दल शंका येणे किंवा नकारात्मक विचार वाढणे. पुरेशी विश्रांती घेऊनही मानसिकदृष्ट्या थकल्यासारखे वाटते. कामामध्ये किंवा अभ्यासात लक्ष केंद्रित करणे कठीण जाते. गोष्टी विसरण्याचे प्रमाण वाढू शकते. हार्मोन्सच्या बदलांमुळे रात्रीची झोप पूर्ण होत नाही किंवा काहींना सतत झोपून राहावेसे वाटते. झोप पूर्ण न झाल्यामुळे दुसऱ्या दिवशी चिडचिड अधिक वाढते. या काळात मेंदूतील सेरोटोनिन (आनंद देणारे केमिकल) ची पातळी कमी होते. ती तात्पुरती वाढवण्यासाठी चॉकलेट, गोड किंवा तळलेले पदार्थ खाण्याची तीव्र इच्छा होते.ओव्हुलेशननंतर गर्भधारणेच्या तयारीसाठी शरीरात प्रोजेस्टेरॉन हार्मोनची पातळी खूप वाढते. जर गर्भधारणा झाली नाही, तर या फेजच्या शेवटी प्रोजेस्टेरॉन आणि इस्ट्रोजेन या दोन्ही हार्मोन्सची पातळी अचानक वेगाने खाली घसरते. हार्मोन्सच्या या अचानक झालेल्या पडझडीमुळे मेंदूतील रासायनिक घटकांवर परिणाम होतो आणि हे भावनिक बदल घडतात. मासिक पाळी सुरू होताच १ ते २ दिवसांत हे सर्व बदल आपोआप नाहीसे होतात आणि मानसिक स्थिती पूर्ववत होते.

गरोदरपणात पहिल्या व दुसऱ्या महिन्यात काय मानसिक भावनिक बदल होतात ?

गरोदरपणाच्या पहिल्या आणि दुसऱ्या महिन्यात शरीरात इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन संप्रेरकांचे प्रमाण वेगाने बदलते. काही सेकंदांत आनंदी वाटणे आणि लगेचच क्षणात राग किंवा उदासीनता येणे अतिशय सामान्य आहे. बाळ निरोगी असेल ना? किंवा भविष्यातील जबाबदाऱ्या कशा पार पडणार? याबद्दल मनात सतत विचार आणि भीती राहते. शरीरात होणाऱ्या बदलांमुळे आणि पहिल्या काही महिन्यांतील मळमळ, उलट्या व थकव्यामुळे मानसिक ऊर्जा कमी होते. नवीन जीवाच्या आगमनाची चाहूल लागल्याने काही वेळा प्रचंड आनंद व समाधानही जाणवते. इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉनमधील तीव्र बदलांचा थेट परिणाम मेंदूतील आनंद व ताण नियंत्रित करणाऱ्या घटकांवर होतो.

उलट्या कशा मुळे होतात

गरोदर राहिल्यानंतर शरीरात hCG (human chorionic gonadotropin) आणि इस्ट्रोजेनचे प्रमाण वेगाने वाढते, ज्यामुळे मेंदूतील उलट्यांचे केंद्र उत्तेजित होते. प्रोजेस्टेरॉन संप्रेरकामुळे पचनसंस्था शिथिल होते, ज्यामुळे अन्न पोटात जास्त वेळ राहते आणि मळमळ वाढते. या काळात वास घेण्याची क्षमता तीव्र होते. अन्न, परफ्युम किंवा विशिष्ट उग्र वासांमुळे लगेच उलट्या होतात.

(लेखिका औषधनिर्माणशास्त्र आणि आरोग्य व्यवस्थापन शास्त्र अभ्यासक आहेत)
Bhagyashri1@zohomail.in