वंशाचा खरा दिवा ‘मुली’च

१९८१ साली पहिल्यांदा या मायटोकॉनड्रीयल डीएनएच्या संदर्भात संशोधन झाले. या संशोधनानुसार, पेशींच्या आतमध्ये मायट्रोकॉनड्रीया नावाचा एक घटक असतो. पेशींमध्ये आढळणाऱ्या इतर गुणसुत्रांपेक्षा हा वेगळा असतो. पेशींमध्ये गुणसूत्रांच्या दोन जोड्या असल्या तरी त्यामध्ये हजारोंच्या संख्येने मायटोकॉनड्रीया असतात आणि ते वेगाने परावर्तीत होत असतात. शिवाय याची हस्तांतरण पद्धतही वेगळी असते.

आईकडून ते मुलाला आणि मुलीला दोघांनाही मिळतात. मुलाकडून ते पुढे हस्तांतरित होत नाहीत. पण मुलीकडून मात्र ते पुढच्या पीढीच्या मुलीकडे हस्तांतरित होते. तिथून पुढच्या असे पिढ्या न् पिढ्या किमान ३७ पिढ्यापर्यंत तरी ही प्रक्रिया सुरू राहते. त्यामुळे बऱ्याचदा आपण सहज बोलून जातो की, मुलीने आजीचा गुण घेतलाय, पणजीसारखी बोलण्याची ढब आहे किंवा आजीचा रंग उचललाय आदी. तर या सर्व गोष्टींमागे या डीएनएची कमाल आहे.

संशोधकांनी या डीएनएसंदर्भात खोलवर अभ्यास केला तेव्हा बऱ्याच विविध गोष्टी समोर आल्या. त्यापैकी एक म्हणजे, ज्या मुली किंवा स्त्रीमध्ये या डीएनएची संख्या जास्त असते, त्या मुली किंवा स्त्रियांमध्ये कर्तव्यनिष्ठ, मनमोकळा स्वभाव, सर्वांना बरोबर नेत मिळून-मिसळून वागण्याचा स्वभाव हे गुण मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. शिवाय बहुतांश वेळेला उत्साही आणि कार्यरत राहिल्यामुळे अशा मुली किंवा स्त्रियांमध्ये नैराश्य अवस्थेत जाणे अथवा नैराश्यामुळे येणारा मृत्यू यांचे प्रमाण अल्प असते.

दुसरे असे की, व्यक्ती मृत झाल्यानंतरदेखील या डीएनएच्या आधारावर बऱ्याच गोष्टींचा शोध घेता येतो. अगदी एखाद्या स्त्रीचे पार मूळ शोधता येते. त्यामुळेच न्याय वैद्यक शास्त्रात याचा खूप उपयोग होतो.

हे डीएनए आईकडून मुलीला आणि मुलाला दोघांनाही मिळतात. पण मुलीच्या शरीरात ते जितके प्रभावी असतात तितके ते मुलांमध्ये फारसे प्रभावी नसतात.यात असेदेखील आढळून आले आहे की, मुलाचे लग्न होऊन त्याला मुले झाल्यानंतर हे डीएनए तिथेच थांबतात. परंतु मुलीचे लग्न होऊन तिला मुले झाल्यानंतर तिला जर मुलगी असेल तर ते तिच्यामार्फत पुढे पुढे हस्तांतरित होतात. यावरून एक गोष्ट सिद्ध होते की, वारसा पुढे चालविण्याचे काम खऱ्या अर्थाने मुलीच करतात.

यामुळेच असे म्हणावेसे वाटते की, हे तथ्य भारतीय समाजात घरोघरी जाऊन पोहचले पाहिजे. जेणेकरून मुलींची गर्भात हत्या होणार नाही. मुलीचा जन्म म्हणजे आई-वडिलांवर हुंड्याचे ओझे असाच एक समज असतो. परंपरेचे खरे वाहक मुलगे नसून मुली आहेत, हे वास्तव मुलींचे आयुष्य बदलण्यास नक्कीच उपयुक्त होऊ शकते, अशी आशा करायला हरकत नाही.