स्त्रिया आणि सायबर गुन्हे: महिलांचे ‘मन हॅक’ करणारे ‘रोमान्स स्कॅम’

आज सोशल मीडिया, मेसेजिंग अ‍ॅप्स आणि ऑनलाइन डेटिंग प्लॅटफॉर्ममुळे जग जवळ आले आहे. मात्र याच माध्यमांचा वापर करून काही लोक बनावट ओळख तयार करतात. स्वतःला परदेशात नोकरी करणारा अधिकारी, यशस्वी व्यावसायिक, डॉक्टर, लष्करी अधिकारी किंवा आर्थिकदृष्ट्या सक्षम व्यक्ती म्हणून सादर करून ते महिलांशी संपर्क साधतात. सुरुवातीला त्यांच्या संवादात आदर, काळजी आणि भावनिक आधार दिसतो. अनेकदा ते दररोज संदेश पाठवतात, स्त्रीच्या समस्या ऐकून घेतात आणि हळूहळू तिचा विश्वास संपादन करतात.

अशा प्रकारच्या फसवणुकीला ‘Emotional Manipulation Scam’ किंवा ‘Romance Scam’ असे म्हटले जाते. या गुन्ह्यांमध्ये गुन्हेगारांचे मुख्य शस्त्र तंत्रज्ञान नसून मानवी भावना असतात.

सुरुवातीच्या काही आठवड्यांत किंवा महिन्यांत सर्व काही सामान्य वाटते. समोरची व्यक्ती प्रेम, मैत्री, लग्नाची इच्छा किंवा आयुष्यभर साथ देण्याची भाषा करते. काही प्रकरणांमध्ये ती व्यक्ती स्वतःच्या कथित कुटुंबातील अडचणी, आरोग्य समस्या किंवा आर्थिक संकटांच्या खोट्या गोष्टी सांगते. नंतर अचानक एखादी आपत्कालीन परिस्थिती निर्माण झाल्याचे सांगून पैशांची मागणी केली जाते.

कधी “मी भारतात भेटायला येत आहे, पण विमानतळावर अडकलो आहे”, कधी “माझे पार्सल कस्टममध्ये अडकले आहे”, तर कधी “माझे बँक खाते तात्पुरते बंद झाले आहे” अशा कारणांचा आधार घेत महिलांकडून हजारो ते लाखो रुपयांची फसवणूक केली जाते. अनेक महिलांना हे समजण्यापूर्वीच त्यांची आर्थिक बचत, दागिने किंवा कर्ज घेऊन दिलेले पैसे गमवावे लागतात.

याहूनही गंभीर बाब म्हणजे काही गुन्हेगार आर्थिक फसवणुकीबरोबरच वैयक्तिक माहिती, छायाचित्रे किंवा खासगी संभाषण मिळवण्याचाही प्रयत्न करतात. विश्वास निर्माण झाल्यानंतर व्हिडिओ कॉल, वैयक्तिक फोटो किंवा संवेदनशील माहिती मागितली जाते. नंतर याच माहितीचा वापर धमकी देण्यासाठी किंवा ब्लॅकमेलिंगसाठी केला जाऊ शकतो.

विशेषतः विधवा आणि एकल महिलांना लक्ष्य करण्यामागे काही कारणे असतात. गुन्हेगारांना वाटते की अशा महिलांना भावनिक आधाराची गरज अधिक असू शकते, त्यांच्याशी सहानुभूती दाखवून विश्वास पटकन मिळवता येतो आणि त्या एकट्याने निर्णय घेत असल्यामुळे त्यांना फसवणे सोपे जाईल. मात्र हे वास्तव नाही. आज अनेक महिला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम, सुशिक्षित आणि सजग आहेत. तरीसुद्धा कोणतीही व्यक्ती भावनिकदृष्ट्या कठीण काळातून जात असताना चुकीच्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवू शकते.

अशा फसवणुकीपासून बचाव करण्यासाठी काही गोष्टी लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. सोशल मीडियावर ओळख झालेल्या व्यक्तीची माहिती स्वतंत्रपणे पडताळून पाहा. समोरची व्यक्ती व्हिडिओ कॉल टाळत असेल, सतत कारणे सांगत असेल किंवा अल्पावधीत प्रेम व लग्नाच्या गोष्टी करू लागली असेल तर सावध व्हा. कोणत्याही परिस्थितीत ऑनलाइन ओळखीच्या व्यक्तीला पैसे पाठवू नका. आपली वैयक्तिक छायाचित्रे, बँक तपशील, ओटीपी किंवा इतर संवेदनशील माहिती शेअर करू नका.

कोणतीही व्यक्ती तुम्हाला इतरांपासून दूर ठेवण्याचा प्रयत्न करत असेल, “ही गोष्ट कोणालाही सांगू नकोस” असे वारंवार सांगत असेल किंवा तातडीने आर्थिक मदत मागत असेल, तर तो मोठा इशारा समजावा. अशा वेळी विश्वासू नातेवाईक, मित्र किंवा सायबर तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.

लक्षात ठेवा, खरी नाती विश्वास, संयम आणि पारदर्शकतेवर उभी असतात. जी व्यक्ती खरोखर तुमची

काळजी करते ती पैशांसाठी दबाव आणणार नाही किंवा भावनांचा गैरवापर करणार नाही. डिजिटल जगात नवीन मैत्री आणि संबंध निर्माण करणे चुकीचे नाही, पण प्रत्येक नात्याकडे विवेकाने आणि सावधगिरीने पाहणे आवश्यक आहे.

आजच्या काळात सायबर गुन्हेगार संगणक हॅक करण्यापेक्षा मन हॅक करण्याचा अधिक प्रयत्न करतात. त्यामुळे आपल्या भावनांचे संरक्षण करणे हीसुद्धा सायबर सुरक्षेचीच एक महत्त्वाची पायरी आहे. सजग राहा, माहितीची पडताळणी करा आणि कोणत्याही संशयास्पद प्रकाराची त्वरित तक्रार करा. तुमची जागरूकता हीच अशा फसवणूक करणाऱ्यांविरुद्धची सर्वात मोठी ताकद आहे.

(सायबर फॉरेन्सिक विश्लेषक)

dnyandev.najan@yahoo.in