ग्रंथालये १९८० च्या दशकापर्यंत पुस्तके, मासिके आणि नकाशे अशा मुद्रित सामग्रीचा संग्रह, देव-घेव आणि जतन अशी पारंपरिकपणे कार्यरत होती. मात्र त्यानंतर अंकीय स्वरूपात (डिजिटल) माहिती निर्मितीचा वाढता कल आणि वापरण्यास सुलभ आणि परवडतील असे संगणकीय तंत्रज्ञान यांच्या प्रवेशामुळे ग्रंथालयाचे स्वरूप बदलू लागले. त्यामुळे ‘अंकीय’ (डिजिटल) किंवा अंकीय व पारंपरिक मिश्रित ग्रंथालय अशी संकल्पना आपल्या देशातही विविध रूपांत राबवली जाऊ लागली. इंटरनेट सुविधा १९९५ मध्ये सुरू झाल्याने ग्रंथालयाच्या संदर्भसेवा तसेच इतर माहिती पुरवण्याच्या पद्धतीत आमूलाग्र बदल झाले. कारण वाचकांची मागणीदेखील बदलू लागली. सध्या चौथ्या औद्योगिक क्रांतीमुळे उपलब्ध कृत्रिम बुद्धिमत्तेची साधने ग्रंथालय आणि माहिती क्षेत्रात फार मोठे बदल घडवत आहेत. तरी, त्यापैकी काही निवडक बदल बघू.

भौतिक ग्रंथालयात काही कळीच्या प्रक्रिया असतात, त्यातील एक म्हणजे प्रत्येक पुस्तकाचा मुख्य विषय आणि उपविषय लक्षात घेऊन त्याचे वर्गीकरण करणे. त्यासाठी विविध वर्गवारी पद्धती वापरल्या जातात जशा की, ‘डय़ूई डेसिमल’ आणि रंगनाथन यांची ‘अपूर्णविराम’ (कोलन) प्रणाली. हे वैचारिक काम असून पुस्तकाचा सर्वागीण अभ्यास गरजेचा असतो. मात्र पुस्तकाचे शीर्षक आणि काही संलग्न माहिती अंकीय स्वरूपात दिल्यास कृत्रिम बुद्धिमत्ता पुस्तकाचे योग्य वर्गीकरण, पाहिजे त्या वर्गीकरण प्रणाली अनुसार करून देऊ शकते.

मराठीतील सर्व नवनीत बातम्या वाचा. मराठी ताज्या बातम्या (Latest Marathi News) वाचण्यासाठी डाउनलोड करा लोकसत्ताचं Marathi News App.
Web Title: Loksatta kutuhal artificial intelligence in libraries taxonomy mechanistic amy
First published on: 27-05-2024 at 04:51 IST