मानवाच्या सर्वसाधारण वर्तनाला नैसर्गिक बुद्धिमत्ता समजले जाते. जर हे वर्तन यंत्राने किंवा संगणकाने केले तर त्याला कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणतात. यासाठी यंत्राद्वारे विशेषत: संगणकाद्वारे मानवी बुद्धिमत्तेचे अनुरूपण (सिम्युलेशन) करावे लागते. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे तंत्रज्ञान हे विदा संचालित (डेटा ड्रिव्हन) असल्याने ते हवामानाच्या अंदाजासाठी तसेच हवामानातील बदलांच्या नियंत्रणासाठी अतिशय उपयुक्त आहे. कृत्रिम चेतासंस्थेसारखेच जाळे वापरणाऱ्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा उपयोग हवामानाच्या अंदाजातील क्लिष्ट समस्या सोडविण्यासाठी यशस्वी ठरला आहे.

हवामानाचा अंदाज देणारी प्रसारमाध्यमे कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर १९७० च्या दशकापासूनच करत आहेत. हवामानाच्या प्रारूपांमध्ये क्लिष्ट गणनविधी (अल्गोरिदम) असतात आणि त्या महासंगणकांद्वारे सोडवल्या जातात. यामध्ये यंत्राचे स्वअध्ययन (मशीन लर्निंग) या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या आधुनिक तंत्राचा वापर केला जातो.

Loksatta kutuhal Is artificial intelligence always accurate Can she never go wrong The answer is
कुतूहल: कृत्रिम बुद्धिमत्ता चुकते तेव्हा..
Loksatta viva Monsoon diet A healthy life Medicine
पावसाळ्यातील आहारशैली
Loksatta kutuhal The maker of the artificial intelligence chip in the brain
कुतूहल: मेंदूतील कृत्रिम बुद्धिमत्ता चिपचा निर्माता
mars reverse in cancer rashi
७९ दिवस होणार धनप्राप्ती; मंगळ ग्रहाची उलटी चाल ‘या’ तीन राशीधारकांना करणार मालामाल
After 50 years Sun-Saturn will create Shadashtak Yoga
५० वर्षांनंतर सूर्य-शनी निर्माण करणार ‘षडाष्टक योग’; ‘या’ चार राशीच्या व्यक्तींना करावा लागणार अडचणींचा सामना
Sun transit in cancer 2024 zodic sign three zodiac signs will shine and wealth
१६ जुलैपासून पैसाच पैसा! एक महिना ‘या’ तीन राशीधारकांचे चमकणार भाग्य; मिळणार मान-सन्मान, पद-प्रतिष्ठा
loksatta kutuhal artificial intelligence empowered visual communication
कुतूहल : दृश्य संवाद कृत्रिम बुद्धिमत्ता
Shani Sadesati when will mesh rashis shani sadesati will start people need to be careful
मेष राशीची साडेसाती नेमकी केव्हा सुरू होणार आहे? सावध राहण्याची गरज; जाणून घ्या, ज्योतिषशास्त्र काय सांगतात…

कृत्रिम बुद्धिमत्तेची गणनविधी ही गतकाळातील तसेच सद्याकालीन विदांचे जलद विश्लेषण करून हवेच्या गुंतागुंतीचे स्वरूप ओळखून हवामानाच्या घटकांचे परस्पर संबंध प्रस्थापित करते, जे पारंपरिक विश्लेषण पद्धतीत दिसून येत नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्ता हवेच्या घटकांच्या निरीक्षणांच्या विदांचे विविध प्रकार ओळखते त्यामुळे हवामानाच्या अंदाजाची गुणवत्ता वाढून तो अधिक अचूक ठरतो. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर केल्याने प्रचंड प्रमाणातील विदांचे विशेषत: सद्या:स्थितीतील विदांचे विश्लेषण करणाऱ्या गणनविधींच्या गतीमध्ये लक्षणीय वाढ दिसून येते. यामुळे अद्यायावत हवामानाचा अंदाज अतिजलदपणे आणि वेळेवर मिळणे शक्य होते.

हवामानाची अत्याधुनिक प्रारूपे हवेच्या विविध स्वरूपांतील स्थितींचे विश्लेषण करू शकतात. ही प्रारूपे अशा प्रकारे तयार केली जातात की ते विदांचे विश्लेषण करून योग्य ते निर्णय घेऊ शकतात. यामध्ये संगणकाच्या विश्लेषणाच्या गतीला फार महत्त्व आहे. कारण हवेतील बदल हे फार जलद गतीने होत असतात, विशेषत: चक्रीवादळाची वेगाने बदलणारी स्थिती ज्यामध्ये संगणकाला अतिजलदपणे निर्णय घेणे व कृती करणे आवश्यक असते.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून तयार केलेल्या हवामानाच्या अंदाजाचा वेग आणि अचूकता वाढल्याने हवामान शास्त्रज्ञांना हवामानाचा अंदाज सर्वत्र जलदपणे व प्रभावीपणे पोहोचवता येतो. तसेच हवामान बदल व त्यांच्या परिणामांचा खोलवर विचार करून उपाययोजना करता येतात. यासाठी योग्य संगणक प्रणाली व हवामानाची प्रारूपे यांची निवड करणे अत्यावश्यक आहे.

-अनघा शिराळकर