वाढती प्रवासी संख्या आणि त्या तुलनेत अतिशय कमी प्रमाणात रेल्वेगाड्यांची संख्या यामुळे रेल्वे डब्यात कायमच गर्दी दिसून येते. यातच रेल्वेने शयनयान (स्लीपर क्लास) आणि साधारण (जनरल) डब्यांची संख्या कमी केली आहे. आता रेल्वेने साधारण तिकीटधारक प्रवाशांकडून दंडाची रक्कम घेऊन (एक्सेस फेअर तिकीट) त्यांना आरक्षित डब्यातून प्रवास करण्याची मुभा दिल्याने आरक्षित डब्यांतील गर्दीत वाढ झाली आहे. 

‘ईएफटी’ म्हणजे काय?

शयनयानचे (स्लीपर क्लास) तिकीट नसताना किंवा साधारण तिकीटधारकांना स्लीपर क्लासमधून (आरक्षित डब्यातून) प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांकडून अतिरिक्त प्रवास भाडे (ईएफटी) घेऊन प्रवास करू दिला जातो. रेल्वेत दोन पद्धतीने ‘ईएफटी’चा उपयोग केला जातो. डब्यात जागा उपलब्ध असल्यास शुल्क आकारून प्रवास करण्याची मुभा दिली जाते. तसेच साधारण (करन्ट) श्रेणीचा तिकीटधारक आरक्षित डब्यात आढळल्यास त्याच्याकडून दंड वसूल करून पुढील प्रवास करू दिला जातो. 

What Poonam Mahajan Said?
भाजपाने तिकिट कापल्यानंतर पूनम महाजन यांची पहिली प्रतिक्रिया, म्हणाल्या, “मी…”
Woman Strips At Petrol Pump video viral
पेट्रोल पंपावर तरुणीचे लज्जास्पद कृत्य; कर्मचाऱ्यासमोर पँट काढली अन्…; Video व्हायरल
Diva staion Escalator Goes In Opposite Direction Suddenly Panics Commuters shocking video
दिवा स्टेशनवर ऐन गर्दीत सरकता जिना अचानक उलटा फिरला अन्…प्रवाशांनो ‘हा’ VIDEO एकदा बघाच
unique wedding card Marriage Card viral on social media
अरे बापरे! लग्नपत्रिका वाचूनच घाबरले पाहुणे; लग्नाला जायचं की नाही? VIRAL लग्नपत्रिका पाहून पोट धरुन हसाल
dawood bandu khan arrested marathi news
मुंबई: अखेर ४० वर्षांनंतर दाऊदला अटक
Live accident chiplun bike and auto dangerous accident captured in cctv two injured video
VIDEO: चिपळूणमधला थरारक लाईव्ह अपघात; रिक्षाचालकाचा यूटर्न अन् भयंकर शेवट, सांगा चूक नक्की कुणाची?
Passengers Inside Patna To Kanpur Train over seat issues
हद्दच झाली! ट्रेनमध्ये एका सीटसाठी महिलेने ओलांडली मर्यादा; VIDEO पाहून संतापले लोक
Viral Video Watch Farmer Helps Woman Who Had Her Skirt Ripped At Bus Stop Video will win your heart
बापमाणूस! बस स्टॉपवर फाटला तरुणीचा स्कर्ट; मदतीसाठी ‘त्यानं’ पुढे केला हात, पाहा हृदयस्पर्शी VIDEO

हेही वाचा >>> विश्लेषण : महागाईने बिघडवले थाळीचे गणित?

‘ईएफटी’चे नियम काय?

आरक्षण असूनही एखादा प्रवासी प्रवास करीत नसेल तर ते आसन (बर्थ) रिकामे राहते. त्यामुळे तिकीट तपासणीस गरजू प्रवाशाला ‘ईएफटी’ देऊन ते आसन संबंधित प्रवाशाला देऊ शकतो. परंतु अलीकडे रेल्वेत ‘ईएफटी’चा उपयोग महसूल वाढीसाठी केला जाऊ लागला आहे. नियमानुसार साधारण तिकीटधारक प्रवासी आरक्षित डब्यातून प्रवास करीत असेल तर त्यांला दंड आकारून पुढील स्थानकावर आरक्षित डब्यातून बाहेर जाण्यास सांगायला हवे. परंतु, दंड घेऊन संबंधित प्रवाशाला आरक्षित डब्यातून प्रवास करण्याची मुभा दिली जाते. यामुळे आता आरक्षित तिकीट मिळाले नाही तरी प्रवासी आरक्षित डब्यात बसून दंड भरून प्रवास करू लागले. परिणामी आरक्षित डब्यातील प्रवाशांना गैरसोयींचा समाना करावा लागत आहे.

उपलब्ध डब्यांची सद्यःस्थिती काय ? 

भारतासारख्या खंडप्राय देशात सामान्य नागरिकांना लांब पल्ल्याचा प्रवासासाठी रेल्वे हे सर्वोत्तम आणि तुलनेने स्वस्त साधन आहे. त्यामुळेच शयनयान आणि सर्वसाधारण (जनरल) श्रेणीतील डब्यांमध्ये नेहमी गर्दी असते. देशात सध्या १३ हजार ‘मेल’ आणि ‘एक्स्प्रेस’ गाड्या धावतात. त्यात मध्य रेल्वेच्या मार्गावर धावणाऱ्या एकूण गाड्यांची संख्या (‘मेल’ आणि ‘एक्स्प्रेस’) ७०० आहेत. या गाड्यांना एकूण सुमारे अडीच हजार डबे आहेत. यामध्ये एक हजार वातानुकूलित, ९०० शयनयान आणि ६०० सामान्य डब्यांचा समावेश आहे.

हेही वाचा >>> अमेरिकेत आशियाई वंशाच्या नागरिकांविरुद्ध द्वेष वाढत आहे का? सर्वेक्षणातून धक्कादायक वास्तव समोर

स्लीपर डबे कमी करण्याचे धोरण मारक?  

रेल्वेने वातानुकूलित डबे वाढवण्याबाबतचा धोरणात्मक निर्णय घेतला आहे. त्यानुसार शयनयान श्रेणीचे डबे टप्प्याटप्प्याने कमी करून वातानुकूलित डबे वाढवण्यात येत आहेत. साधारणत: सर्वच प्रवासी रेल्वेगाड्या २४ डब्यांच्या असतात. यामध्ये पूर्वी ११ शयनयान डबे असायचे. आता सर्व गाड्यांमध्ये शयनयान (स्लीपर) डब्यांची संख्या सहा किंवा सातवर आणण्यात आली आहे. त्यामुळे सामान्य प्रवाशांना अनेकदा शयनयान डब्यांऐवजी जादा पैसे मोजून वातानुकूलित (एसी) डब्यांतून प्रवास करावा लागतो. शिवाय, शयनयान श्रेणीची प्रतीक्षायादी लांबत जाते आणि अनेकदा जादा भाड्यामुळे वातानुकूलित श्रेणीकडे प्रवासी पाठ फिरवत असल्याचेही चित्र दिसून येते.

प्रवासी संघटनांनी सुचवलेले उपाय कोणते? 

प्रवाशांच्या सोयी-सुविधांबाबत भारतीय रेल्वेकडून नियमितपणे सर्वेक्षण केले जाते. कोणत्या मार्गावर अधिक प्रवासी वाहतूक आहे, याबाबतची माहिती रेल्वेकडे उपलब्ध आहे. त्या मार्गावर अधिक गाड्या नियमित चालवणे आवश्यक आहे. एवढेच नव्हेतर मध्यमर्गीय लांबचा प्रवास शयनयानमधून (स्लीपर क्लास) करतो तर गरीब व्यक्ती किंवा ऐनवेळी प्रवास करणारे सामान्य (जनरल) डब्यातून प्रवास करीत असतात. त्यामुळे शयनयान डब्यांची संख्या पूर्वीप्रमाणे ११ करण्यात यावी. याशिवाय एकूण डब्यांची संख्या वाढवून २४ वरून २६ करायला हवी, अशी प्रवासी संघटनांची मागणी आहे.