07 July 2020

News Flash

यूपीएससीची तयारी : भारतीय वारसा आणि संस्कृती 

मंदिर स्थापत्यकलेमध्ये चोल स्थापत्यकला उच्च विकास दर्शविते

श्रीकांत जाधव    

प्रस्तुत लेखामध्ये भारतीय वारसा आणि संस्कृती यांमधील भारतीय स्थापत्यकला आणि शिल्पकला या घटकाविषयी आढावा घेणार आहोत.

या विषयावर २०१३ ते २०१९ विचारण्यात आलेले काही प्रश्न 

*      मंदिर स्थापत्यकलेमध्ये चोल स्थापत्यकला उच्च विकास दर्शविते. चर्चा करा.

*      सिंधू संस्कृतीमधील नगर नियोजन आणि संस्कृतीने वर्तमान स्थितीमधील नागरीकरणामध्ये किती योगदान (input) दिलेले आहे. चर्चा करा.

*      गांधार शिल्पकला जशी ग्रीकांची ऋणी लागते तसेच रोमनांचीही लागते. स्पष्ट करा.

*      सुरुवातीची बौद्ध स्तूपकला, लोकांची तत्त्व आणि कथानकाबरोबरच बौद्ध आदर्शाची यशस्वीरित्या व्याख्या करते. स्पष्टीकरण द्या.

*      भारतीय कलेचा वारसा याचे संरक्षण ही सद्य:स्थितीमधील गरज आहे. टिपण्णी करा.

*      गांधारकलेमध्ये मध्य आशियाई (Central Asian) आणि ग्रीको—बॅक्टेरियन (Greco-Bactrian)  घटकावर प्रकाश टाका.

उपरोक्त विचारण्यात आलेले प्रश्न हे विशिष्ट कालखंडातील कलांचा आधार घेऊन विचारण्यात आले आहेत. म्हणून कालखंडनिहाय या कलांचा विकास, वैशिष्टय़े याची माहिती असणे गरजेचे आहे. प्रश्न हे कधी कधी संपूर्ण कालखंड गृहीत धरून विचारले जाऊ शकतात त्यामुळ या घटकाची तयारी सर्वागीण आणि सखोल पद्धतीने करणे अपरिहार्य आहे. कधी कधी या मुद्याशी संबंधित प्रश्न सद्य:स्थिती लक्षात घेऊन विचारले जातात. उदा. सरकारने स्थापत्यकला आणि शिल्पकला याचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी कार्यान्वित केलेल्या योजना, कायदे आणि यांची उपयुक्तता इत्यादी बाबींवर प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.

स्थापत्यकला आणि शिल्पकला या घटकाचे स्वरूप

*      भारतातील स्थापत्यकला आणि शिल्पकला यांच्या इतिहासाची सुरुवात प्रागैतिहासिक कालखंडापासून सुरू होते. या घटकावर साधारणत: सिंधू संस्कृतीपासून प्रश्न विचारले जातात.

*      इ. स. पूर्व ६ व्या शतकापासून या कलांचा इतिहास अखंडितपणे पाहवयास मिळतो. याची माहिती आपणाला तत्कालीन अवशेष आणि साहित्याद्वारे प्राप्त होते. प्राचीन भारतातील मौर्य साम्राज्यापासून या कलांमध्ये मोठय़ा प्रमाणात विकास व्हायला सुरुवात झालेली होती.

*      प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील स्थापत्यकला आणि शिल्पकला यावर धर्माचा खूप मोठा प्रभाव होता. प्राचीन भारतात बौद्ध, जैन आणि हिंदू धर्माच्या प्रभावातून स्थापत्यकला आणि शिल्पकला यांची निर्मिती झालेली होती.

* प्राचीन भारतातील स्थापत्यकला आणि शिल्पकला यावर बौद्ध धर्माचा खूप मोठा प्रभाव दिसून येतो. कारण मौर्य कालखंडापासून बौद्ध धर्माला राजाश्रय मिळालेला होता. प्राचीन काळापासूनच बौद्ध धर्मासह जैन आणि हिंदू धर्माशी संबंधित स्थापत्यकला आणि शिल्पकला याचीही निर्मिती करण्यात आलेली होती.

* हिंदू धर्माशी संबंधित मंदिर शैलीचे नागर आणि द्राविड असे दोन प्रकार असून ते प्राचीन कालखंडापासून अस्तिवात आहेत. यातील नागर शैली ही प्रामुख्याने उत्तर भारतात आणि द्राविड शैली दक्षिण भारतात आढळते. या दोन शैलीमधील काही वैशिष्टय़ घेऊन वेसर शैली तयार झालेली आहे जी प्रामुख्याने मध्य भारतात वापरली जाते.

* साधारणत: गुप्त कालखंडापासून हिंदू धर्माशी संबंधित मंदिर शैलीच्या इतिहासाची सुरुवात झालेली दिसून येते आणि त्यापुढील काळामध्ये यात झालेला विकास याची आपणाला कालखंडनिहाय माहिती प्राप्त करावी लागते.

* गुप्त कालखंड, गुप्तोत्तर कालखंड, सुरुवातीचा मध्ययुगीन कालखंड. यामध्ये उत्तर आणि दक्षिण भारतातील राजकीय सत्तांच्या कालखंडातील विकास ज्यामध्ये प्रामुख्याने चालुक्य घराणे, चोल, राजपूत राज्ये इत्यादींच्या काळातील स्थापत्यकला आणि शिल्पकला तसेच यांची वैशिष्टय़ याचे तुलनात्मक पद्धतीने माहितीचे संकलन करणे महत्त्वाचे ठरते.

* मध्ययुगीन कालखंडात भारतात इन्डो—इस्लामिक स्थापत्यकलेची सुरुवात झालेली होती. ती दिल्ली सल्तनत, मुघल साम्राज्य या कालखंडात विकसित झाली. याचबरोबर विजयनगर साम्राज्य, १३ व्या आणि १४ व्या शतकातील उत्तर भारतातील प्रादेशिक सत्ता, १८ व्या शतकातील प्रादेशिक सत्ता आणि वसाहतकालीन स्थापत्यकला व शिल्पकला याचीदेखील माहिती असणे गरजेचे आहे.

* थोडक्यात या मुद्दयाची परीक्षेच्यादृष्टीने तयारी करताना कालखंडनिहाय योगदान आणि यामध्ये घडून आलेला विकास आणि बदल व त्याची वैशिष्टय़ यांसारख्या बाबींचा एकत्रित विचार करावा लागणार आहे, याची जाणीव असणे गरजेचे आहे. प्रत्येक वर्षी कमीत कमी एक तरी प्रश्न या घटकावर विचारला जातो.

या घटकाची मूलभूत माहिती अभ्यासण्यासाठी सर्वप्रथम एनसीईआरटीच्या शालेय पुस्तकांचा आधार घ्यावा लागतो. इयत्ता ११ वीचे An Introduction to Indian Art Part–I  हे पुस्तक सर्वप्रथम अभ्यासणे गरजेचे आहे तसेच यासोबत १२ वीचे Themes in Indian History part-I  आणि कक  तसेच जुन्या एनसीईआरटीमधील प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारत या पुस्तकातील भारतीय वारसा आणि संस्कृतीशी संबंधित कालखंडनिहाय अभ्यास करावा. त्याचबरोबर या विषयावर बाजारामध्ये अनेक गाइडस स्वरूपात लिहिलेली पुस्तके उपलब्ध आहेत ज्याद्वारे या मुद्याचा अधिक सखोल आणि सर्वांगीण पद्धतीने अभ्यास करता येऊ शकतो.

लोकसत्ता आता टेलीग्रामवर आहे. आमचं चॅनेल (@Loksatta) जॉइन करण्यासाठी येथे क्लिक करा आणि ताज्या व महत्त्वाच्या बातम्या मिळवा.

First Published on June 4, 2020 1:16 am

Web Title: upsc exam 2020 upsc exam preparation tips zws 70
Next Stories
1 एमपीएससी मंत्र  : चालू घडामोडी आणि संबंधित मूलभूत संकल्पना
2 एमपीएससी मंत्र : स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून ‘अम्फान चक्रीवादळ’
3 यूपीएससीची तयारी : इतिहास – विषयाचे स्वरूप आणि व्याप्ती
Just Now!
X