News Flash

एमपीएससी मंत्र : दुय्यम सेवा पूर्व परीक्षा – अर्थव्यवस्था घटकाची तयारी

सरळसोट प्रश्नांमध्ये पारंपरिक मुद्दे विचारण्याचे प्रमाण जास्त आहे.

रोहिणी शहा

दुय्यम सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षेमधील अर्थव्यवस्था घटकाच्या तयारीबाबत या लेखामध्ये चर्चा करण्यात येत आहे.

अर्थव्यवस्था घटकाचा अभ्यासक्रम पुढीलप्रमाणे विहित करण्यात आला आहे:

अ) भारतीय अर्थव्यवस्था – राष्ट्रीय उत्पन्न, शेती, उद्योग, परकीय व्यापार, बँकिंग, लोकसंख्या, दारिद्रय व बेरोजगारी, मुद्रा आणि राजकोषीय नीती इत्यादी

ब) शासकीय अर्थव्यवस्था – अर्थसंकल्प, लेखा, लेखापरीक्षण इत्यादी

प्रश्नपत्रिकांच्या विश्लेषणाच्या आधारे तयारी करताना पुढील मुद्दे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

*      विस्तृत प्रश्नांचे प्रमाण लक्षणीय आहे. यामध्ये बहुविधानी तसेच सरळसोट अशा दोन्ही प्रश्नांचा विस्तार बऱ्यापैकी जास्त आहे. त्यामुळे प्रश्न व पर्याय वाचून समजून घेण्यासाठी थोडा जास्त वेळ लागू शकतो.

*      सरळसोट प्रश्नांमध्ये पारंपरिक मुद्दे विचारण्याचे प्रमाण जास्त आहे. म्हणजे एखादी संज्ञा किंवा तथ्य किंवा एखादी व्याख्या विचारण्यावर भर असतो.

*      आर्थिक पाहणी अहवाल आणि अर्थसंकल्प यांचे मुळातून वाचन आणि ठरावीक भागांचा अभ्यास आवश्यक आहे. यामध्ये केंद्र व राज्य दोन्हींचे अहवाल आणि अर्थसंकल्प पाहायला हवेत.

*      अभ्यासक्रमातील बहुतांश मुद्यांवर प्रश्न विचारलेले दिसतात.

*      मूलभूत संज्ञा व संकल्पना समजून घेणे आणि चालू घडामोडींबाबत अद्ययावत माहिती असणे हा या घतकाच्या तयारीचा गाभा आहे.

या उपघटकांची तयारी करताना कोणत्या गोष्टी आवश्यक आहेत ते पाहू.

*      राष्ट्रीय उत्पन्न, परकीय व्यापार, मुद्रा, बँकिंग आणि राजकोषीय नीती:

*      राष्ट्रीय उत्पन्नाशी संबंधित मूलभूत संकल्पना व्यवस्थित समजून घ्याव्यात. सकल देशांतर्गत उत्पन्न (जीडीपी), सकल राष्ट्रीय उत्पन्न (जीएनपी) यातील फरक समजून घेणे व त्याबाबतची अद्ययावत आकडेवारी माहीत असणे आवश्यक आहे.

*      भारताच्या परकीय व्यापारातील महत्त्वाचे भागीदार देश, सर्वात जास्त आयात / निर्यात होणारे देश किंवा संघटना, आयातीमधील व निर्यातीमधील सर्वाधिक मूल्य / वाटा असणाऱ्या वस्तू या बाबींचा कोष्टक मांडून  अभ्यास करता येईल. यातील महत्त्वाच्या बाबींची मागील वर्षांच्या आकडेवारीशी तुलना करता आल्यास उत्तम.

*      चलनविषयक मूलभूत संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे. त्या आधारे रिझव्‍‌र्ह बँक, तिचे अधिकार, कार्ये, बँकिंगविषयक विविध दर यांचा आढावा घ्यावा.

*      राजकोषविषयक संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे. राजकोषीय तूट, आधिक्य, त्यांचा अर्थ, कारणे, परिणाम या बाबी परीक्षेत विचारल्या जात नाहीत पण त्या समजून घेतल्या की आत्मविश्वासाने पेपर सोडविता येतो.

शेती, उद्योग

*      शेती क्षेत्र याचा अर्थ प्राथमिक क्षेत्र असा घेऊन अभ्यास करायचा आहे. कृषी, पशुपालन, मत्स्यव्यवसाय या सर्व बाबींचा समावेश अभ्यासामध्ये करायला हवा.

*      या क्षेत्रातील वृद्धीचे ट्रेन्ड, कमी उत्पादकतेची कारणे, उत्पादनास चालना देणाऱ्या विविध योजना यांचा बारकाईने अभ्यास करावा.

*      आर्थिक विकासामध्ये विविध आर्थिक निर्देशांक व अहवाल, पायाभूत सुविधा व इतर कल्याणकारी योजना आणि असल्यास नवे आर्थिक कायदे वा तरतुदी यांचा समावेश होतो. या सर्व बाबी चालू घडामोडींचाच एक भाग आहेत.

*      महत्त्वाचे उद्योग आणि त्यांच्यासाठी प्रसिद्ध शहरे / क्षेत्रे, महारत्न, नवरत्न, मिनीरत्न कंपन्या, सार्वजनिक उद्योगांचे खासगीकरण धोरण, खासगी उद्योगांचे प्रकार, उद्योग क्षेत्रातील परकीय गुंतवणुकीच्या मर्यादा यांचा आढावा घेणे आवश्यक आहे.

*      प्राथमिक व उद्योग क्षेत्राचा जीडीपी मधील वाटा, आयात व निर्यातीमधील वाटा माहीत असायला हवा.

दारिद्रय व बेरोजगारी:

*      दारिद्रय अभ्यासासाठी नेमलेल्या समित्यांच्या अहवालातील मुख्य शिफारशी माहीत असायला हव्यात.

*      रोजगारविषयक संकल्पना व्यवस्थित समजून घ्याव्यात. रोजगारविषयक निर्देशांक व ठळक अद्ययावत आकडेवारी नेमकेपणाने माहीत असायला हवी.

*      राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण संस्थेची दारिद्रयविषयक अहवाल व आकडेवारी अद्ययावत करून घ्यावी.

*      पंचवार्षिक तसेच इतर योजनात दारिद्रय निर्मूलनासाठी राबवलेले कार्यक्रम त्याची उद्दिष्टय़े आणि परिणाम यांचा आढावा घ्यावा.

*      रोजगारनिर्मिती, स्वयंरोजगार तसेच कौशल्य विकासासाठीच्या महत्त्वाच्या योजना व त्यातील तरतुदी माहीत करून घ्याव्या.

*      अशा योजनांमधील तरतुदी, लाभार्थ्यांचे निकष, उद्दिष्टे यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यासाठी मूळ दस्तावेज पाहणे जास्त चांगले.

शासकीय अर्थव्यवस्था

*      अर्थसंकल्प मुद्यामध्ये याबाबतची कायदेशीर प्रक्रिया, अर्थसंकल्पातील तूट/आधिक्य व त्याचे परिणाम, यातील संकल्पना समजून घ्यायला हव्यात. त्या त्या वर्षांतील अर्थसंकल्पातील महत्त्वाच्या तरतुदी, योजना यांचा अभ्यास गरजेचा आहे.

*      महसुली उत्पन्न, करांचे प्रकार व त्यांचा एकूण महसुलातील वाटा माहीत असायला हवेत.

*      लेखा व लेखापरीक्षण याबाबत भारताचे नियंत्रक व लेखापरीक्षक यांचे अधिकार व कार्ये समजून घ्यावीत.

इतर तयारी

*      व्यापार सुलभता/ दारिद्रय / भूक / लिंगभाव असमानता / मानव विकास हे जागतिक निर्देशांक व त्यातील भारताची कामगिरी याचा आढावा घ्यायला हवा. याबाबत विशिष्ट उल्लेखनीय मुद्दे माहीत असावेत.

*      पंचवार्षिक योजनांमध्ये आर्थिक आणि सामाजिक विकासासाठी आखलेल्या धोरणांचा थोडक्यात आढावा घ्यावा आणि त्याचे यशापयश लक्षात घ्यावे.

लोकसंख्या अभ्यास:

* सन २०११ च्या जनगणनेच्या आकडेवारीमधून एकूण लोकसंख्या, लोकसंख्येची घनता, साक्षरता, लिंग गुणोत्तर, बाल लिंग गुणोत्तर, नागरी व ग्रामीण लोकसंख्या, नागरीकरण अशा घटकांचा कोष्टक मांडणीमध्ये टिपणे काढून अभ्यास करणे सोपे व व्यवहार्य ठरेल.

* वरील सर्व मुद्दय़ांचे सन २०११ व सन २००१ मधील आकडेवारी / माहितीशी तुलना करणारे कोष्टक करता आल्यास तेही उपयुक्त ठरेल.

* राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, धोरणाची उद्दिष्टय़े, दीर्घकालीन आणि अल्पकालीन ध्येय. राष्ट्रीय लोकसंख्या आयोग – रचना, उद्दिष्टय़े, कार्यपद्धती हे घटक वस्तुनिष्ठ तयारीमध्ये समाविष्ट करावेत.

* जन्मदर, मृत्युदर, जननदर, जन्मावेळचे आरोग्यमान यांबाबत ठळक बाबी व आकडेवारीचा आढावा घ्यावा.

लोकसत्ता आता टेलीग्रामवर आहे. आमचं चॅनेल (@Loksatta) जॉइन करण्यासाठी येथे क्लिक करा आणि ताज्या व महत्त्वाच्या बातम्या मिळवा.

First Published on March 26, 2021 12:33 am

Web Title: mps exam 2021 preparation tips and tricks zws 70
Next Stories
1 दुय्यम सेवा पूर्वपरीक्षा सामान्य विज्ञानाची तयारी
2 दुय्यम सेवा पूर्वपरीक्षा बुद्धिमत्ता चाचणी आणि अंकगणित
3 एमपीएससी मंत्र :  चालू घडामोडी – नीती आयोग व्हिजन २०३५
Just Now!
X