कलावंत की कवडे?

तज्ज्ञांना काय वाटते?

एकही प्रतिक्रिया नाही

विद्यार्थ्यांना काय वाटते?

Vishal Ramchandra Jadhav

Vishal Ramchandra Jadhav

कोणत्याही देशातल्या समाजाचे अस्तित्व तेथील बुद्धीवादी विवेकवादी लोकांवर अवलंबुन असते.हे लोक सामान्य लोकांपासुन वेगळे असते.वाईट चालीरितीवर ते उघड प्रहार करतात.त्यामुळेच प्रस्थापिंतांना सत्ताधार्यांना धक्का बसत असतो.या लोकांत कलावंत हा अग्रगण्य म्हणावा लागेल.तो लोकांच्या दैनंदिन जिवनात प्रभाव पाडत असतो.साहित्यिक,गायक,अभिनेते शाहिर,इ.हे लोकांशी प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षपणे रोज संवाद साधतात.कधी ते प्रत्यक्ष जाहिर कार्यक्रमातुन किंवा रोज घरी आपल्यासमोर टि.व्ही.रेडीओ.इ.वर.पण खरा कलावंत तोच म्हणायला हवा जो वैक्तिगत आणि समाजिक आयुष्यात समान भुमिका घेतो.'परदे के पिछे और परदेके बाहर' एकच आचरण ठेवतो.वाईट गोष्टीवर कसलीही तमा न करता विरोध दर्शवतो. प्रकाश राज हे तामिळ चित्रपटात 'विलेन' म्हणुन प्रसिद्ध आहेत.पण खर्या आयुष्यात ते 'हिरो' आहेत.हा माणुस जाहिरपणे वाईट गोष्टींवर भाष्य करत आला आहे.विचारवंत गौरी लंकेश यांची हत्या झाल्यावर तेव्हासुद्धा त्यांनी समाजातील वाईट विचारसरणीच्या लोकांवर आणि सरकारला खडे बोल सुनावले होते.आणि आताही तामिळ चित्रपट महोत्सवचे उद्घाटन करतांना त्यांनी कलावंताची भुमिकेचे 'एक्सरे काढुन' समाजविचारसरणीचे 'सीटी स्कँन' केले आहे.म्हणुन समाजाच्या प्रगती विकासाचे अस्तित्व कलावंतामुळे असते. "विकास" हा काही फक्त बिल्डिगांचा किंवा रस्त्याचा करायचा नसतो तर "मानवी विचारसरणीचा" विकास हा खरा विकास असतो.त्याशिवाय केलेला किंवा झालेला कोणताही विकास हा व्यर्थच समजावा.! कधीकाही कलांवत सत्ताधिशांच्या निर्णयाची "खैर" राखण्यासाठी पद्मला भुषवुन प्रत्यक्ष अध्यक्ष बनुन कलावंताच्या जबाबदारीची मस्तरी उडवतात.हे झाल्यावर अभिनेते कादर खान म्हणतात की बरे झाले मी या सिरीजमधे नाही .'त्यांनी' सरकारचे गोडवे गायल्याशिवाय केले तरी काय आहे?.मुळात जनता सरकारला प्रश्न विचारणारच.त्यांना त्रास होत असेल तर ते बोलणारच.अश्याप्रकारची सेट्टलमेंट करुन 'तेरीभी चुप और मेरीभी चुप' करुन ते कलेचाच अपमान करत आहे कारण कला ही कोणाची गुलाम नसते किंवा कोण्या एकट्याची मिरासदारी नसते.दुसरीकडे प्रकाश राज, नाना पाटेकर,मकरंद अनासपुरे,अक्षय कुमार,रजनीकांत निळु फुले हे खरे कलावंताचा जाहिर पुरावा आहे.विचार करणे हा माणुस असण्याचा पहिला गुण."चर्चेने समोरच्याचे विचार बदलता येतात" यावर विश्वास ठेवायला हवा.पणपद्मावती,सैराट,दशक्रिया,टॉयलेट,पिके सारखे सिनेमे केवळ एका विशिष्ट गटाच्या भावना दुखवण्साच्या नावाखाली बंद पाडणे हे प्रगत समाजाचे लक्षण आहे का?अगोदर ते काय "सांगु" पाहत आहेत हे तरी "बघा".! पिकेसारखे चित्रपट निर्माण करण्याची वेळच का आली याचा आपण विचार केला का?समाजातील धर्मातील खरे पाखंडी चित्र ते दर्शवते ते सुधारण्याचे सोडुन आपण अहंभावात आपलेच नुकसान करत आहोत.चित्रपट दिग्दर्शक-अभिनेतेंची जाहिर चिभ,मुंडकी कापण्याची भाषा करणारे काय सांगु पाहत आहेत?कदाचित आजच्या परिस्थितीत " संय्या भये कोतवाल अब डर काहे का?"असे त्यांना वाटत असेल पण असहिष्णुता पसरवुन काय साध्य करणार आहोत?गौरी लंकेश यांची हत्या झाली तेव्हा त्यांची तुलना कुत्रांशी केली गेली असेही काही माणसे(?) समाजात आहेत. या प्रवृत्तीवरच कलावंत तुटुन पडत असतात. भारतीय राज्यघटनेनुसार अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य प्रत्येकाला आहे.कलावंताना तसेच सामान्य जनतेला ते सुरक्षाकवच आहे.मुळात खरे स्वातंत्र्य कोणते? "अनेकांना जे ऐकण्यास आवडत नाही ते सांगण्याचा अधिकार असणे म्हणजे खरे स्वातंत्र्य होय..!" डॉ.आंबेडकर,शाहु,शिवाजी महाराज,टिळक सारख्या महापुरुषांचा वारसा लाभलेल्या महाराष्ट्राच्या चित्रपटाचा चित्रपट महोत्सवात सन्मान जातो तेव्हा येथले कलावंत "मुग गिळुन गप्प बसले आहेत.यामधल्या लोकांनी ते स्वत "कलावंत कि कवडे" हे ज्याचे त्यांनी ठरवावं..!जर कलावंतच दबला तर समाजाचे काय?कलांवत दबुन गेला तर समाजचा समाज दबुन जातो.नुसती कटपुतली पोपटपंची करुन कवडेच होणार कलावंत होण्यासाठी अंधारत "प्रकाश" दाखवा लागतो.तेव्हाच सामान्य जनतेचा "राज" येतो.सास्कृतिक दहशतवाद हा सिमेवरच्या दहशतवादापेक्षा घातक म्हणावा लागेल.सिमेवरच्या दहशतवाद्याशी समोरासमोर लढा लागते.आपले शत्रु फिक्स असतात.पण देशातमधल्या छुप्या सांस्कृतिक दहशतवाद्याशी लढतांना खुप विरोध सहन करावा लागतो.हिदुत्व हेच राष्ट्रीयत्व म्हणवणारे लोकांवर असहिष्णुपणे दबाब आणत आहेत.मुळात या देशाचा "पाकिस्तान" झाला नाही याला कारण आपली भारतीय राज्यघटना आहे.मग आज पुन्हा आपण "हिंदुचा पाकिस्तान" निर्माण करत आहोत का?धर्मावर देश उभा करण्याचा प्रयत्न केला तर त्याचा "पाकिस्तान" झाल्याशिवाय राहत नाही.आमिर खानने असहिष्णुतेविरोधात बोलला तर सरळ दुसर्या देशात निघुन जा.! असे म्हणणे हे कशाचे लक्षण आहे?विचार करणे हे मनुष्य असण्याचे लक्षण.तेच त्याने केले.असहिष्णुतेविरोधात साहित्यिकांनी पुरस्कार वापस केले.शास्त्रञांनीसुद्धा मोर्चा काढला.अशी वेळ येणे ही चांगली गोष्ट नाही.कलावंताची जबाबदारी मोठी असते कारण ते सामान्य व्यक्तीपासुन वेगळे असतात.केवळ एखाद्या संस्थेचे अध्यक्षपद मिळवण्यासाठी पद प्रतिष्ठा मिळवण्यासाठी आपल्या "भुमिकेपासुन" विलुप्त होणे पुर्ण चुकीचे आहे. कलाकार आहे हा कलाकार कधीच मानत नाही तो हार वाईट गोष्टीवर करतो तो प्रहार समाजाचा असतो तो तारणहार कलाकार आहे हा कलाकार..! वरील ओळीत कलाकाराची ओळख झालीच आहे.काही कलावंत प्रामाणिकपणे मनोरंजन तसेच समाजप्रबोधन करतात.आणि उतारवयात समाजसुद्धा त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करतो.हेही दुर्लक्ष करता येणार नाही.समाजाने कलेचा हात धरुन आणि कलेने समाजाचा हात धरुन वाटचाल करावी. विञानवादी प्रगत समाज निर्माण करायचा असेल तर कलावंताने जाहिर भुमिका घ्यायला हवी.आपल्या कथनी आणि करणीत फरक न ठेवता आपली भुमिका घ्यायला हवी.तरच कला "प्रकाशि" त होउन जनतेचे "राज" टिकेल. अधिक वाचा

(761) (34)

Akshay Joshi

अभिव्यक्ती स्वातंत्राचा वापर सर्वात जास्त कलाकार करतात नव्हे अभिव्यक्ती हा कलेचा प्राण आहे. जेव्हा अनियंत्रित सत्ता प्रस्थापित करायची असते त्या वेळी सर्वात पहिला गळा जर कोणाचा दाबला जातो तर तो आहे अभिव्यक्तीचा, कलाकारांचा. हे आपल्या चीन,इराणमधील खोमेनी राजवट, तालिबान किंवा आपल्या कडिल आणीबाणीमध्ये झाल्याच सहज लक्षात येत. सध्या आपल्या देशात कलाकारांच सरकारी यंत्रणेद्वारे दमन दिसत आहे पण याहून भयावह म्हणजे कलाकारांनी ‘सेल्फ सेन्सॉरशिप’ द्वारे स्वता:चा आत्मघात करणे. निदान आज व्यक्त झाला नाहीत तर स्वतःचे कलेमधील स्वत्व घालवून बसाल. स्वतःच्या कलेच्या स्वार्थासाठी तरी व्यक्त व्हा एवढीच विनंती. आणीबाणीसारख्या काळात सुद्धा कलाकारांनी शासनाचा दबाव झुगारून देऊन योग्य भूमिका घेतल्या. आजची परिस्थिती याहून वेगळी नाही. एका युवकाला ‘लव्ह जिहादच्या’ नावा खाली जाळून मारलं जात असेल व आपल्याच समाजातील मंडळी ज्याने हे घृणास्पद कृत्य केलं त्याच्या बँक खात्यावर तीन लाख एवढी मोठी रक्कम जमा करत असतील तर मध्ययुगीन भारतात तर राहत नाही ना? असा प्रश्न पडतो. या वर सर्वात कहर म्हणजे समाजाने स्वीकारलेली शांतता. आशा वेळी सर्वच क्षेत्रात कार्यरत असणाऱ्या कलाकारांनी भूमिका घेणं आवश्यक आहे कारण समजाला वाट दाखवण्याचे काम कलाकार करत असतात. अामीर खानने असहिष्णुते वर भाष्य केलं होतं. अमीरच्या या विधानावर सोशल मीडियावर ‘ट्रोलधाड’ काही मंडळीनी टाकली होती. अमीर ज्या स्नॅपडीलचा प्रसिद्धीदूत होता ते स्नॅपडील अॅप लोकांनी मोबाईल मधून काढुन टाकावं अशी मोहीमच सुरू केली गेली. याला अनेक लोकांनी साथ दिली.स्नॅपडीलने यावर विधान करावं इथं पर्यंत परिस्थिती गेली. शाहरुख खान, स्नॅपच्याट ही आणखी काही उदाहरणे. जर कलाकारांच्या वक्तव्यामुळे त्यांच्यावर असे हल्ले होत असतील तर कलाकारांनी शांत बसण्यास समज सुद्धा दोषी आहे. इतकं दूषित वातावरण असताना कलाकारांनी गप्प राहणं म्हणजे आजचं मरण उद्या वर ढकलण आहे.अशा प्रवृत्तींना प्रोत्साहन दिल्या सारख आहे यासाठी कलाकारांनी भूमिका घेणं आवश्यक आहे. कलाकार खरं अडकले सरकार दरबारी माना झुकवून काही पुरस्कार मिळतात का हे चाचपडण्यात. अनुदानातून कुठं घर मिळतं का बघण्यात. हिंदी सिनेश्रुष्टी तर घराणेशाहीचा उत्तम नमुना आहे. भरपूर कलाकारांना यश बापपुण्याईने मिळतं. संघर्ष करून व्यक्तीने यश मिळाले असेल तर अंगात शक्यतो व्यवस्थेविरोधात उभं राहण्याचं धाडस असत. ते हिंदी सिनेसृष्टीमधील घराणेशाहीमुळे दिसत नाही राम गणेश गडकरी यांचा पुतळा काही भंकस लोकांनी काढला, त्यावेळी मराठी कलाकार काही प्रमाणात भूमिका घेताना दिसले पण नंतर सगळं सामसूम. अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनामध्ये निषेध करण्याची एक औपचारिकता पाळण्यात आली. अतुल पेठे, अमोल पालेकर, नाना पाटेकर हे काही अपवाद.बाकीचे मराठी कलाकार शक्यतो मूग गिळून गप्प बसले आहेत. प्रकाश राज यांनी सध्याच्या परिस्थितीत वर घेतलेल्या भूमिकेला राजकीय किनार असण्याची दाट शक्यता आहे.दक्षिणेमध्ये सिनेश्रुष्टी मधील कलाकारांनी राजकारणामध्ये उडी घेणं हे काही नवीन नाही. तामिळनाडू मधील एम. जी. आर, जयललिता ही यातील महत्वाची नावे. प्रकाश राज ज्या कर्नाटकातून येतात, तिथे सुद्धा ही परंपरा आहेच. सध्या कन्नड सिनेसृष्टीमधील यशस्वी कलाकार उपेंद्र यांनी राजकारणात नवीन पक्ष काढून प्रवेश केला आहे. कदाचित प्रकाश राज यांना सुद्धा राजकारणाचे डोहाळे लागले असतील.काही दिवसांपूर्वी कमल हसन राजकारणात येणार अशी चर्चा सुरू असताना त्यांनी काही वादग्रस्त वक्तव्य केले होते पण नंतर कमल हसन यांचा राजकारणातील प्रवेश व वक्तवे एकदम शांत झाली.तसे प्रकाश राज यांच्या बाबतीत नसलं म्हणजे मिळवलं.इथे आणखी एक गोष्ट लक्षात घायला हवी, सिंघम चित्रपटा मधील एका संवादाने कन्नड लोकांच्या ‘भावना दुखावल्या’ गेल्या. त्या वेळी प्रकाश राज यांनी बिनशर्त माफी मागितली होती. आताचा त्यांचा ताठ कणा त्या वेळी कोठे गेला होता? असा प्रश्न पडतो. आत्ताच्या ताठ कण्याला 2018 मधील कर्नाटक मधील विधानसभा निवडणुकीची पार्श्वभूमी असू शकते. या सर्व गोष्टी लक्षात घेऊन घाईघाईने प्रकाश राज हे ठाम भूमिका घेणारे कलाकार असा डंका वाजवणे चुकीचे आहे. भारतातील इतर सर्व प्रांतामध्ये सुद्धा वेगळी परिस्थिती नाही काही कलाकार सोडले तर बाकीचे कलाकार शांतच दिसतात. निदान शांतता पाळण्याच्या बाबतीत सर्व कलाकार एका पातळीवर येतात. प्रकाश राज हे अश्याच अपवादा पैकी एक या वरून कोणी दक्षिणेकडिल कलाकार कसे सामजिक प्रश्नांवर भूमिका घेतात असा निष्कर्ष काढत असेल तर ते चुकीचं आहे. कलेला कुठलिही बंधनं नसतात पण कलाकार मात्र स्वतःच्या भोवती कुंपण घालून घेताना दिसतात. जेव्हा पद्मावती चित्रपटा संबंधित वाद उभा राहिला त्या वेळी हिंदी सिनेसृष्टी मधील कलाकार भूमिका घेताना दिसले पण प्रादेशिक सिनेसृष्टीमधील कलाकार काही वगळता गप्प बसले. हेच ‘न्यूड’ चित्रपटाबाबत जास्त प्रमाणात मराठी कलाकार भूमिका घेताना दिसले, हिंदी व इतर भाषेतले कलाकार गप्प होते. कुठल्या ही भाषेतली किंवा इतर कुठलीही कला असो ज्या वेळी तिच्या वर संकट येते त्या वेळी सर्वांनी सर्व भेद विसरून एकत्र यायला हवं पण दुर्दैवाने हे होताना दिसत नाही. अधिक वाचा

(104) (40)